مقالات پزشکی این وبسایت با استفاده از منابع علمی معتبر و راهنماهای بالینی تهیه می‌شوند. در چارچوب همکاری علمی با دکتر محمد رحیمی، محتوای پزشکی تحت نظارت ایشان قرار می‌گیرد؛ مگر آنکه در مقاله، پزشک ناظر یا مرجع علمی دیگری به‌طور مشخص معرفی شده باشد.
توضیح: پزشک مرجع هر مقاله ممکن است متفاوت باشد؛ در این صورت، نام و اطلاعات مربوط به ایشان در همان مقاله درج میشود.
اگر ترجیح میدهید محتوای این صفحه را گوش دهید، در این بخش شما میتوانید از محتوای صوتی که به صورت پادکست تهیه شده استفاده کنید. این پادکست تحت نظر پزشک نگارش و تدوین شده و نام گوینده آن در پایین پادکست ذکر شده است. مجری تمام پادکست های این وبسایت، مرکز آمبولانس خصوصی آرمان بوده و حق انتشار آن محفوظ است.
این پادکست شامل نکات کاربردی است که ممکن است در متن به آن پرداخته نشده باشد؛ درنتیجه توصیه میکنیم حتما آنرا بررسی کنید.
فایل پادکست برای این مقاله وجود ندارد.
فتق زمانی ایجاد میشود که بخشی از یک اندام یا بافت داخلی بدن، از ناحیهای ضعیف در دیواره عضلانی یا بافت نگهدارنده عبور کند و به سمت بیرون برجسته شود. این برجستگی ممکن است هنگام ایستادن، سرفه، عطسه یا فعالیت بدنی بیشتر دیده شود و در حالت استراحت کاهش پیدا کند. فتق بیشتر در شکم و کشاله ران ایجاد میشود، اما میتواند در بخش‌های دیگری از بدن نیز اتفاق بیفتد.
برآمدگی یا تورم در شکم و کشاله ران
احساس درد یا سوزش در محل فتق
احساس سنگینی و فشار در شکم
افزایش برجستگی هنگام سرفه و فعالیت بدنی
کاهش برجستگی هنگام دراز کشیدن
گیر افتادن فتق زمانی اتفاق می‌افتد که بافت بیرونزده در محل فتق محبوس شود و به داخل شکم بازنگردد. از علائم شایع آن می‌توان به درد ناگهانی یا شدید، سفت و حساس شدن برجستگی، افزایش اندازه فتق، تهوع و استفراغ اشاره کرد. در این شرایط، بیمار نباید برای بازگرداندن فتق فشار وارد کند و باید سریعاً به پزشک مراجعه کند.
در صورت اختلال در خونرسانی بافت محبوس‌شده، احتمال بروز عوارض جدی وجود دارد؛ بنابراین تشخیص و درمان به‌موقع اهمیت زیادی دارد. همچنین پس از جراحی فتق، مشاهده درد شدید شکمی، استفراغ مداوم یا تغییر رنگ پوست روی برجستگی نیازمند بررسی فوری پزشکی است، زیرا این علائم میتوانند نشانه یک وضعیت اورژانسی باشند.
در موارد شدید، گیر افتادن فتق ممکن است با اختلال در عبور محتویات روده همراه شود و خطر بروز انسداد روده را افزایش دهد.
سرویس سلامت بریتانیا (NHS) تأکید میکند که گیر افتادن فتق ران میتواند باعث قطع خونرسانی به بافت روده شود و در صورت بروز علائمی مانند درد شدید شکم، تهوع، استفراغ و تب، بیمار به ارزیابی و درمان فوری پزشکی نیاز دارد. این موضوع نشان می‌دهد که نادیده گرفتن علائم فتق گیر افتاده میتواند خطر عوارض جدی را افزایش دهد.
همه فتق‌ها در زمان تشخیص بلافاصله نیاز به عمل ندارند و تصمیم‌گیری درباره درمان به نوع فتق، اندازه، علائم و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. اگر فتق کوچک و بدون علامت باشد، پزشک ممکن است در برخی شرایط پیگیری منظم را پیشنهاد کند. با این حال، افزایش اندازه فتق، ایجاد درد، محدود شدن فعالیتهای روزمره یا بروز علائم جدید میتواند ضرورت بررسی برای درمان قطعی را بیشتر کند.
یکی از مهم‌ترین دلایل انجام جراحی فتق، جلوگیری از عوارضی مانند گیر افتادن یا اختلال در خونرسانی بافت داخل فتق است. در فتق‌های علامت‌دار، درمان جراحی میتواند به کاهش درد و اصلاح نقص دیواره شکم کمک کند. البته زمان مناسب عمل برای هر بیمار متفاوت است و به وضعیت پزشکی او بستگی دارد. پزشک پس از معاینه، درباره مزایا، خطرات و روش مناسب درمان با بیمار صحبت خواهد کرد.
بر اساس اطلاعات منتشرشده توسط مؤسسه ملی دیابت و بیماری‌های گوارشی و کلیوی آمریکا (NIDDK)، در برخی مردان مبتلا به فتق کشاله ران که علائم بسیار خفیف یا بدون علامت دارند، می‌توان با نظر پزشک از روش پایش و انتظار استفاده کرد. با این حال، در صورت تشدید علائم یا افزایش ناراحتی، ممکن است ترمیم جراحی ضرورت پیدا کند.
درمان فتق همیشه به معنای انجام فوری عمل نیست و در بعضی بیماران می‌توان با توجه به نوع فتق و شدت علائم، روش‌های غیرجراحی را در نظر گرفت. این روش‌ها بیشتر با هدف کنترل ناراحتی، کاهش فشار به ناحیه درگیر و جلوگیری از تشدید علائم مورد استفاده قرار می‌گیرند. با این حال، باید توجه داشت که روش‌های غیرجراحی نمی‌توانند نقص ایجادشده در دیواره عضلانی را به‌طور دائمی ترمیم کنند.
خیر، دارو نمی‌تواند فتق را به حالت طبیعی برگرداند یا سوراخ ایجادشده در دیواره شکم را ببندد. با این حال، پزشک ممکن است برای کنترل درد، التهاب یا یبوست داروهای مناسبی تجویز کند. این داروها صرفاً به کاهش بعضی علائم کمک می‌کنند و درمان قطعی محسوب نمی‌شوند. در صورتی که فتق بزرگ‌تر شود یا درد و ناراحتی ایجاد کند، ممکن است جراحی فتق برای ترمیم بافت آسیب‌دیده ضروری باشد.
در بیشتر موارد، فتق خودبه‌خود از بین نمی‌رود و نقص دیواره شکم باقی می‌ماند. حتی اگر برجستگی هنگام دراز کشیدن کاهش پیدا کند یا به داخل شکم برگردد، به معنای ترمیم فتق نیست. استفاده از شکم‌بند یا فتق‌بند نیز نمی‌تواند ضعف عضلات را برطرف کند. بنابراین، بیمار باید با توجه به شرایط خود تحت نظر پزشک باشد.
زمانی که فتق باعث درد، محدودیت فعالیت یا خطر بروز عوارض شود، جراحی یکی از روش‌های اصلی درمان خواهد بود. انتخاب روش عمل به محل و اندازه فتق، وضعیت جسمانی بیمار، سابقه جراحی و نظر پزشک بستگی دارد. در جراحی فتق معمولاً بافت بیرونزده به محل طبیعی خود بازگردانده میشود و ناحیه ضعیف دیواره شکم ترمیم خواهد شد.
در جراحی باز، پزشک برشی در نزدیکی محل فتق ایجاد میکند تا به بافت بیرونزده دسترسی داشته باشد. سپس محتویات فتق به داخل بازگردانده شده و ناحیه ضعیف دیواره شکم با بخیه یا استفاده از مش ترمیم میشود. این روش برای انواع مختلف فتق کاربرد دارد و با توجه به شرایط بیمار میتواند تحت بیهوشی عمومی یا برخی روش‌های دیگر بیهوشی انجام شود.
در روش لاپاراسکوپی، جراح به‌جای ایجاد یک برش بزرگ، چند برش کوچک در شکم ایجاد میکند. سپس دوربین و ابزارهای ظریف جراحی وارد بدن می‌شوند تا پزشک بتواند محل فتق را مشاهده و ترمیم کند. این روش معمولاً با بیهوشی عمومی انجام میشود و در بسیاری از موارد از مش برای تقویت دیواره شکم استفاده میشود.
یکی از مزایای لاپاراسکوپی، کوچک بودن برش‌های جراحی و کاهش آسیب به بافت‌های اطراف است. در برخی بیماران، این روش میتواند با درد و بی‌حسی کمتر بعد از عمل و بازگشت سریع‌تر به فعالیتهای روزمره همراه باشد. همچنین برای فتق‌های دوطرفه و برخی فتق‌های عودکرده گزینه مناسبی محسوب میشود. البته نتیجه به مهارت جراح و شرایط بیمار بستگی دارد و این روش برای همه افراد برتری قطعی ندارد.
مش یا توری جراحی، نوعی پروتز پزشکی است که برای تقویت دیواره ضعیف شکم استفاده میشود. جراح پس از بازگرداندن بافت بیرونزده، مش را در محل مناسب قرار می‌دهد تا از ناحیه آسیب‌دیده حمایت کند. استفاده از مش در بسیاری از جراحی‌های فتق احتمال بازگشت بیماری را کاهش می‌دهد. البته در برخی بیماران، ترمیم بدون مش نیز با انتخاب تکنیک مناسب امکان‌پذیر است و تصمیم نهایی بر اساس شرایط بیمار و نظر جراح گرفته میشود.
طبق راهنمای آموزشی کالج جراحان آمریکا (ACS)، ترمیم فتق میتواند با روش جراحی باز یا لاپاراسکوپی انجام شود. در هر دو روش، جراح ممکن است برای تقویت دیواره شکم از مش جراحی استفاده کند. انتخاب روش مناسب به عواملی مانند محل و اندازه فتق، وضعیت عمومی بیمار و تجربه جراح بستگی دارد.
| روش درمان | نحوه انجام | مزایا | محدودیت‌ها |
|---|---|---|---|
| پیگیری و مراقبت | معاینه دورهای و بررسی تغییرات فتق | بدون نیاز به جراحی | مناسب همه انواع فتق نیست |
| درمان دارویی | مصرف دارو برای کنترل درد و علائم همراه | کمک به کاهش ناراحتی | فتق را ترمیم نمی‌کند |
| جراحی باز | ایجاد برش و ترمیم ناحیه ضعیف دیواره شکم | قابل استفاده برای انواع مختلف فتق | دارای برش جراحی و دوره نقاهت |
| جراحی لاپاراسکوپی | ترمیم فتق با دوربین و برش‌های کوچک | برش‌های کوچک‌تر و احتمال بهبودی سریع‌تر در برخی بیماران | نیازمند تجهیزات و مهارت تخصصی |
| ترمیم با مش | استفاده از توری پزشکی برای تقویت دیواره شکم | کاهش احتمال عود فتق در بسیاری از موارد | احتمال بروز عوارض مرتبط با مش |
عوارض جراحی فتق شامل موارد زیر است:
آمادگی قبل از جراحی نقش مهمی در کاهش خطر عوارض و بهبود روند درمان دارد. بیمار باید پیش از جراحی فتق درباره بیماری‌های زمینه‌ای، حساسیت‌های دارویی، داروهای مصرفی و سابقه جراحی‌های قبلی با پزشک و متخصص بیهوشی صحبت کند. همچنین انجام آزمایش‌ها، رعایت دستورات غذایی و آماده کردن وسایل موردنیاز باید پیش از روز عمل انجام شود.
پزشک پیش از عمل، وضعیت عمومی بیمار را بررسی میکند تا از آمادگی جسمانی او برای جراحی و بیهوشی اطمینان حاصل شود. آزمایش‌ها با توجه به سن، سابقه بیماری و نوع عمل انتخاب می‌شوند و ممکن است شامل موارد زیر باشند:
آزمایش خون برای بررسی وضعیت عمومی و کم‌خونی
آزمایش قند خون در بیماران دیابتی
بررسی عملکرد کلیه در صورت نیاز
نوار قلب برای افراد دارای ریسک قلبی یا در صورت تشخیص پزشک
تصویربرداری مانند سونوگرافی در صورت نیاز به بررسی دقیق‌تر فتق
یکی از مهم‌ترین اقدامات قبل از جراحی، رعایت مدت زمان ناشتایی است. خالی بودن معده هنگام بیهوشی به کاهش خطر برگشت محتویات معده و ورود آن به مجاری تنفسی کمک میکند. زمان قطع مصرف غذا و مایعات باید دقیقاً طبق دستور پزشک و متخصص بیهوشی باشد؛ زیرا این زمان با توجه به شرایط بیمار و نوع بیهوشی متفاوت است.
بیمار باید فهرست تمام داروهای مصرفی، مکمل‌ها و داروهای گیاهی خود را در اختیار پزشک قرار دهد. داروهای رقیق‌کننده خون، داروهای دیابت و برخی داروهای فشارخون ممکن است پیش از عمل به تنظیم یا تغییر نیاز داشته باشند. قطع یا تغییر مقدار داروها نباید بدون هماهنگی پزشک انجام شود.
بهتر است بیمار وسایل ضروری را از شب قبل آماده کند. موارد موردنیاز عبارت‌اند از:
کارت شناسایی و مدارک بستری
نتایج آزمایش‌ها و تصویربرداری‌های قبلی
فهرست داروهای مصرفی
مدارک بیمه
لباس راحت و گشاد
دمپایی مناسب و وسایل بهداشتی شخصی در صورت بستری
مدت بستری بعد از جراحی فتق به نوع فتق، روش جراحی، وضعیت عمومی بیمار و روند بهبودی پس از بیهوشی بستگی دارد. بسیاری از بیماران پس از جراحی فتق میتوانند همان روز به خانه بازگردند، اما در برخی شرایط ممکن است یک شب یا بیشتر در بیمارستان بستری شوند. تصمیم نهایی پس از بررسی وضعیت بیمار توسط تیم درمان گرفته میشود.
اگر بیمار پس از جراحی به دلیل محدودیت حرکتی یا شرایط جسمانی برای بازگشت به منزل به کمک نیاز داشته باشد، آگاهی از مراحل اعزام آمبولانس میتواند برای برنامه‌ریزی انتقال ایمن مفید باشد.
بله، بسیاری از جراحی‌های فتق، به‌خصوص فتق‌های ساده و بدون عارضه، به‌صورت سرپایی انجام می‌شوند. در این شرایط بیمار پس از پایان عمل و اطمینان از پایدار بودن وضعیت عمومی، کنترل درد و رفع عوارض اولیه بیهوشی مرخص میشود. البته لازم است فردی همراه بیمار باشد تا او را به منزل برساند.
عوامل مختلفی میتوانند مدت بستری بیمار را افزایش دهند، از جمله:
بزرگ بودن فتق یا پیچیده بودن محل آن
گیر افتادن فتق و نیاز به جراحی اورژانسی
انجام جراحی گسترده یا طولانی
وجود بیماری‌های زمینه‌ای مانند مشکلات قلبی و دیابت
تهوع، استفراغ یا درد کنترل‌نشده بعد از بیهوشی
بروز عوارضی مانند خونریزی یا مشکل در دفع ادرار
رعایت مراقبت‌های بعد از جراحی فتق نقش مهمی در ترمیم زخم، کاهش درد و جلوگیری از بروز عوارض احتمالی دارد. بیمار باید در روزهای ابتدایی استراحت نسبی داشته باشد و داروهای تجویزشده را طبق دستور پزشک مصرف کند. همچنین توجه به وضعیت زخم، تغذیه مناسب و شروع تدریجی فعالیتهای بدنی میتواند روند بهبودی را بهتر کند.
احساس درد، سوزش و کشیدگی در ناحیه جراحی طی روزهای ابتدایی طبیعی است و معمولاً به‌تدریج کاهش پیدا میکند. برای کنترل ناراحتی می‌توان از داروهای مسکن تجویزشده توسط پزشک استفاده کرد. هنگام سرفه، عطسه یا تغییر وضعیت بدن نیز حمایت ملایم از محل جراحی با کمک دست یا یک بالش کوچک میتواند درد را کاهش دهد.
محل برش باید تمیز و طبق دستور تیم درمان خشک نگه داشته شود. تعویض پانسمان، زمان استحمام و نحوه شست‌وشوی زخم به نوع بخیه و پانسمان بستگی دارد. قرمزی گسترده، تورم فزاینده، خونریزی، ترشح چرکی یا تب از علائمی هستند که باید به پزشک اطلاع داده شوند.
تغذیه مناسب به ترمیم بافت‌ها و جلوگیری از یبوست کمک میکند. بهتر است بیمار از میوه‌ها، سبزیجات، غلات سبوس‌دار و منابع پروتئینی استفاده کند و مایعات کافی بنوشد. جلوگیری از یبوست اهمیت زیادی دارد؛ زیرا زور زدن هنگام دفع میتواند به ناحیه جراحی فشار وارد کند.
پیاده‌روی سبک معمولاً از ساعات اولیه پس از عمل و با اجازه تیم درمان قابل شروع است. بیمار باید فعالیتهای خود را به‌تدریج افزایش دهد و از بلند کردن اجسام سنگین و ورزش‌های پرفشار تا زمان تعیین‌شده توسط جراح خودداری کند. بازگشت به فعالیتهای عادی معمولاً طی چند هفته اتفاق می‌افتد.
استفاده از شکم‌بند بعد از عمل برای همه بیماران ضروری نیست. در بعضی موارد، پزشک برای حمایت از ناحیه جراحی، کاهش احساس کشیدگی یا افزایش راحتی بیمار استفاده از آن را توصیه میکند. شکم‌بند نباید بیش از حد محکم بسته شود و جایگزین ترمیم جراحی یا مراقبت‌های پزشکی نیست.
مراقبت از نوزاد پس از جراحی فتق اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نوزاد نمی‌تواند ناراحتی یا درد خود را بیان کند. والدین باید وضعیت تغذیه، تعداد پوشک‌های خیس، رفتار عمومی نوزاد و محل بخیه را زیر نظر داشته باشند. مصرف دارو نیز باید دقیقاً مطابق دستور پزشک و بر اساس وزن نوزاد باشد.
محل بخیه باید تمیز نگه داشته شود و از دستکاری یا فشار دادن آن خودداری شود. قرمزی خفیف یا تورم محدود ممکن است در روزهای ابتدایی مشاهده شود. زمان استحمام و تعویض پانسمان نیز باید مطابق دستور جراح باشد.
پس از هوشیاری کامل نوزاد و با اجازه تیم درمان، معمولاً می‌توان شیردهی یا تغذیه با شیر خشک را از سر گرفت. بهتر است تغذیه ابتدا با مقدار کم شروع شود و در صورت نداشتن تهوع یا استفراغ، به روال معمول بازگردد. در صورت کاهش شیر خوردن یا استفراغ مکرر باید با پزشک مشورت شود.
در صورت مشاهده علائم زیر، والدین باید سریعاً با پزشک تماس بگیرند یا به مرکز درمانی مراجعه کنند:
تب یا بی‌حالی غیرطبیعی نوزاد
قرمزی شدید یا ترشح از محل بخیه
خونریزی یا افزایش تورم ناحیه جراحی
استفراغ مکرر یا امتناع از شیر خوردن
کاهش تعداد پوشک‌های خیس
گریه مداوم و درد شدید
تورم یا تغییر رنگ غیرطبیعی کیسه بیضه
احتمال بازگشت فتق پس از درمان به عواملی مانند نوع و اندازه فتق، روش جراحی، وضعیت بافت‌ها و رعایت مراقبت‌های بعد از عمل بستگی دارد. کنترل وزن، جلوگیری از یبوست و سرفه‌های مزمن و پرهیز از بلند کردن اجسام سنگین میتواند خطر عود را کاهش دهد. همچنین در صورت مشاهده مجدد برآمدگی، درد یا احساس فشار در محل جراحی، مراجعه به پزشک برای بررسی احتمال بازگشت فتق ضروری است.
فتق زمانی ایجاد میشود که بخشی از یک اندام یا بافت داخلی بدن از ناحیهای ضعیف در عضلات یا دیواره بافتی اطراف خود بیرون بزند. شایعترین نشانه آن ایجاد برجستگی در شکم، کشاله ران یا اطراف ناف است که ممکن است هنگام ایستادن، سرفه کردن یا بلند کردن اجسام سنگین بیشتر دیده شود. درد، احساس فشار یا سنگینی نیز از علائم احتمالی فتق هستند؛ با این حال، تشخیص قطعی به معاینه پزشک و در صورت نیاز تصویربرداری بستگی دارد.
همه انواع فتق فوراً خطرناک نیستند، اما اگر بافت بیرونزده در محل فتق گیر بیفتد یا خونرسانی آن مختل شود، وضعیت میتواند اورژانسی باشد. درد شدید یا ناگهانی، برجستگی سفت و دردناک که به داخل برنمیگردد، تهوع، استفراغ، نفخ شکم و قطع دفع گاز یا مدفوع از علائم هشداردهنده هستند. در صورت مشاهده این نشانهها باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد و از تلاش برای جا انداختن فتق با فشار خودداری کرد.
روشهایی مانند کاهش فعالیتهای سنگین، کنترل وزن و درمان یبوست میتوانند به کاهش فشار روی ناحیه درگیر و کنترل بعضی علائم کمک کنند، اما معمولاً نقص ایجادشده در دیواره عضلانی را برطرف نمیکنند. در برخی بیماران با فتق کوچک و بدون علامت، پزشک ممکن است پیگیری و معاینه دورهای را پیشنهاد کند. تصمیم درباره نیاز به جراحی به نوع فتق، اندازه آن، علائم بیمار و احتمال بروز عوارض بستگی دارد.
جراحی فتق معمولاً به دو روش باز یا لاپاراسکوپی انجام میشود. در هر دو روش، جراح بافت بیرونزده را به محل مناسب بازمیگرداند و ناحیه ضعیف دیواره را ترمیم میکند. در برخی موارد برای تقویت محل ترمیم از مش جراحی استفاده میشود. مدت بهبودی به نوع فتق، روش جراحی، وضعیت عمومی بیمار و نوع فعالیتهای روزانه بستگی دارد؛ بنابراین زمان بازگشت به کار و فعالیت بدنی باید طبق توصیه جراح تعیین شود.
بله، احتمال عود فتق پس از جراحی وجود دارد، هرچند در بسیاری از بیماران ترمیم جراحی موفقیت‌آمیز است. رعایت مراقبت‌های بعد از عمل، خودداری از بلند کردن اجسام سنگین تا زمان مجاز، کنترل وزن، پیشگیری از یبوست و درمان سرفه‌های مزمن میتوانند به کاهش فشار روی محل ترمیم کمک کنند. احتمال عود به عواملی مانند نوع فتق، روش جراحی، وضعیت بافت‌ها و شرایط جسمی بیمار نیز بستگی دارد.
