بیماری سل یک عفونت باکتریایی قابل پیشگیری و درمان است که بیشتر ریه‌ها را درگیر می‌کند و از طریق هوا، به‌ویژه در تماس نزدیک با فرد مبتلا به سل فعال ریوی، منتقل می‌شود. در این مقاله با مهم‌ترین علائم بیماری سل مانند سرفه طولانی، تعریق شبانه و کاهش وزن، تفاوت سل نهفته و فعال، روش‌های تشخیص و تست پوستی، شیوه‌های درمان و مقاومت دارویی آشنا می‌شوید. همچنین توضیح داده‌ایم که سل چه زمانی واگیردار است و در چه شرایطی بیمار ممکن است به بستری و مراقبت پزشکی نیاز داشته باشد.
بیماری سل یک عفونت باکتریایی است که عامل آن مایکوباکتریوم توبرکلوزیس نام دارد و بیشتر ریه‌ها را درگیر می‌کند. مهم‌ترین راه انتقال، تنفس هوای آلوده به باکتری از فرد مبتلا به سل فعال ریوی یا حنجره‌ای است. هنگام سرفه، عطسه، صحبت کردن یا حتی آواز خواندن، ذرات بسیار ریزی وارد هوا می‌شوند و افراد نزدیک ممکن است با تنفس این ذرات آلوده شوند.
احتمال انتقال در محیط‌های بسته، شلوغ و کم‌تهویه بیشتر است؛ زیرا ذرات آلوده می‌توانند برای مدتی در هوا باقی بمانند. تماس طولانی و نزدیک با فرد مبتلا اهمیت بیشتری دارد و صرفاً قرار گرفتن کوتاه‌مدت در کنار یک بیمار الزاماً به معنی ابتلا نیست. به همین دلیل، تهویه مناسب، رعایت آداب سرفه و تشخیص سریع بیمار، نقش مهمی در کاهش انتقال سل دارند.
یک نکته مهم این است که هر فرد آلوده به باکتری سل، الزاماً بیماری فعال و قابل انتقال ندارد. افرادی که دچار سل نهفته هستند معمولاً علامتی ندارند و نمی‌توانند باکتری را به دیگران منتقل کنند. بنابراین، برای بررسی احتمال انتقال باید میان عفونت نهفته و بیماری فعال تفاوت قائل شد. تشخیص زودهنگام افراد مبتلا به سل فعال و شروع درمان، یکی از مهم‌ترین راه‌های کنترل زنجیره انتقال است.
سل ریوی به حالتی گفته می‌شود که باکتری سل، بافت ریه را درگیر می‌کند. این نوع از سل از مهم‌ترین شکل‌های بیماری محسوب می‌شود و در صورت فعال بودن می‌تواند از طریق هوا به دیگران منتقل شود. علائم ممکن است به‌آرامی ایجاد شوند و برای مدت طولانی خفیف باقی بمانند. همین روند تدریجی گاهی باعث می‌شود فرد علائم را جدی نگیرد و مراجعه پزشکی را به تعویق بیندازد.
یکی از نشانه‌های شناخته‌شده سل ریوی، سرفه‌ای است که هفته‌ها ادامه پیدا می‌کند. این سرفه ممکن است همراه خلط باشد و در برخی بیماران با درد قفسه سینه یا مشاهده خون در خلط همراه شود. البته وجود سرفه به‌تنهایی به معنای ابتلا به سل نیست و بیماری‌های مختلف تنفسی می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند. تشخیص قطعی باید با ارزیابی پزشکی و آزمایش‌های مناسب انجام شود.
اگر سرفه طولانی، کاهش وزن بدون دلیل، تب یا تعریق شبانه را همزمان تجربه می‌کنید، بهتر است مراجعه به پزشک را به تعویق نیندازید. پزشک بر اساس علائم، سابقه تماس با بیمار، شرایط فرد و نتایج آزمایش‌ها درباره احتمال سل تصمیم می‌گیرد. برای تشخیص سل ریوی ممکن است نمونه خلط، تصویربرداری قفسه سینه و آزمایش‌های مولکولی مورد استفاده قرار گیرند.
علائم اولیه سل همیشه شدید و واضح نیستند و ممکن است فرد در ماه‌های نخست فقط احساس خستگی یا بی‌حالی داشته باشد. تب خفیف، کاهش اشتها، تعریق هنگام خواب و کم شدن وزن بدون برنامه نیز از علائمی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند. اگر این نشانه‌ها در کنار سرفه طولانی دیده شوند، بررسی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و نباید آنها را صرفاً به خستگی یا یک سرماخوردگی ساده نسبت داد.
بیماری سل ممکن است در شروع، علائم بسیار آرامی ایجاد کند؛ به همین دلیل بعضی افراد دیر متوجه مشکل می‌شوند. شدت نشانه‌ها به محل درگیری بدن و وضعیت سیستم ایمنی فرد بستگی دارد. سل معمولاً ریه‌ها را درگیر می‌کند، اما می‌تواند اندام‌هایی مانند کلیه، ستون فقرات یا مغز را نیز تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، علائم سل خارج ریوی بسته به اندام درگیر متفاوت خواهد بود.
نکته مهم این است که هیچ‌کدام از علائم ذکرشده به‌تنهایی تشخیص سل را قطعی نمی‌کنند. برای مثال، کاهش وزن می‌تواند دلایل متعدد داشته باشد و سرفه نیز در بیماری‌های شایع تنفسی دیده می‌شود. چیزی که اهمیت دارد، کنار هم قرار گرفتن علائم، مدت زمان آنها و عوامل خطر است. اگر نشانه‌ها پایدار هستند یا با فرد مبتلا تماس داشته‌اید، ارزیابی پزشکی می‌تواند از تأخیر در تشخیص جلوگیری کند.
سرفه طولانی یکی از مهم‌ترین نشانه‌هایی است که در بررسی سل ریوی مورد توجه قرار می‌گیرد. در منابع پزشکی، سرفه سه هفته یا بیشتر به‌عنوان علامتی مطرح شده که باید از نظر سل و سایر بیماری‌های تنفسی بررسی شود. این سرفه ممکن است خشک باشد یا با خلط همراه شود. در برخی بیماران نیز خلط خونی مشاهده می‌شود که نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است.
اگر سرفه شما چند روز است که شروع شده، معمولاً دلایل بسیار شایع‌تری مانند عفونت‌های ویروسی مطرح هستند. اما وقتی سرفه هفته‌ها ادامه پیدا می‌کند، به‌خصوص اگر همراه کاهش وزن، تب، تعریق شبانه یا ضعف باشد، بهتر است علت دقیق آن مشخص شود. در چنین شرایطی پزشک ممکن است درباره سابقه تماس با فرد مبتلا، سفر، شرایط زندگی و سابقه بیماری‌های زمینه‌ای سؤال کند.
در صورت وجود سرفه طولانی، تشخیص نباید صرفاً بر اساس ظاهر علائم انجام شود. پزشک ممکن است نمونه خلط را برای بررسی باکتری سل درخواست کند و در کنار آن از تصویربرداری قفسه سینه یا آزمایش‌های مولکولی استفاده شود. اگر فرد احتمال سل فعال داشته باشد، رعایت بهداشت تنفسی و کاهش تماس نزدیک تا زمان مشخص شدن وضعیت، می‌تواند به کاهش خطر انتقال کمک کند.
تعریق شبانه یکی از علائم شناخته‌شده سل فعال است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند نشان دهد فرد حتماً به سل مبتلا شده است. عوامل مختلفی مانند گرمای اتاق، تغییرات هورمونی، برخی عفونت‌ها، داروها و بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند باعث عرق کردن هنگام خواب شوند. زمانی که تعریق شبانه همراه با علائم دیگری مانند تب، کاهش وزن و سرفه طولانی باشد، بررسی علت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در بیماری سل فعال، تعریق شبانه ممکن است در کنار احساس ضعف، خستگی، تب و کاهش اشتها دیده شود. این علائم معمولاً به شکل ناگهانی ظاهر نمی‌شوند و ممکن است به‌تدریج شدت بگیرند. به همین دلیل، بعضی افراد تصور می‌کنند مشکلشان فقط خستگی یا یک عفونت ساده است. توجه به استمرار علائم و ترکیب آنها با یکدیگر، در تصمیم‌گیری برای مراجعه به پزشک اهمیت زیادی دارد.
اگر تعریق شبانه برای مدت قابل توجهی ادامه پیدا کرده و علت مشخصی برای آن پیدا نمی‌کنید، بهتر است موضوع را با پزشک مطرح کنید. به‌خصوص اگر سابقه تماس نزدیک با فرد مبتلا به سل داشته‌اید یا همزمان کاهش وزن و سرفه طولانی دارید، ممکن است پزشک انجام آزمایش‌های مرتبط با سل را توصیه کند. تشخیص به‌موقع می‌تواند درمان را سریع‌تر آغاز کرده و احتمال انتقال بیماری فعال به اطرافیان را کاهش دهد.
کاهش وزن ناخواسته یکی از علائمی است که ممکن است در سل فعال مشاهده شود. این کاهش وزن معمولاً به‌تنهایی اتفاق نمی‌افتد و می‌تواند همراه با کاهش اشتها، ضعف، خستگی و تب باشد. وقتی فرد بدون تغییر عمدی در رژیم غذایی یا فعالیت بدنی وزن قابل توجهی از دست می‌دهد، بهتر است علت آن بررسی شود. سل تنها یکی از دلایل احتمالی کاهش وزن غیرقابل توضیح است.
در بیماری سل فعال، وجود عفونت و واکنش بدن به آن می‌تواند با بی‌اشتهایی و احساس ضعف همراه شود و در طول زمان وزن فرد را کاهش دهد. البته میزان کاهش وزن بین افراد متفاوت است و نمی‌توان عدد مشخصی را به‌عنوان نشانه قطعی بیماری در نظر گرفت. بنابراین، صرفاً لاغر شدن برای تشخیص سل کافی نیست و باید سایر علائم، سابقه پزشکی و نتایج آزمایش‌ها نیز بررسی شوند.
اگر کاهش وزن شما بدون برنامه و به‌صورت مداوم اتفاق افتاده است، بهتر است آن را نادیده نگیرید؛ به‌خصوص اگر همزمان سرفه طولانی، تب یا تعریق شبانه دارید. پزشک می‌تواند با بررسی وضعیت عمومی بدن و در صورت نیاز انجام آزمایش‌های مربوط به عفونت سل، علت را مشخص کند. در صورت وجود علائم تنفسی پایدار، تشخیص زودهنگام اهمیت دارد، زیرا سل فعال بدون درمان می‌تواند پیشرفت کند و به دیگران منتقل شود.
| ویژگی | سل نهفته | سل فعال |
|---|---|---|
| وجود باکتری سل در بدن | وجود دارد | وجود دارد |
| وجود علائم | معمولاً بدون علامت | معمولاً دارای علائم |
| قابلیت انتقال به دیگران | معمولاً واگیردار نیست | در سل ریوی فعال می‌تواند واگیردار باشد |
| سرفه طولانی | معمولاً ندارد | ممکن است وجود داشته باشد |
| تب و تعریق شبانه | معمولاً ندارد | ممکن است وجود داشته باشد |
| کاهش وزن | معمولاً ندارد | ممکن است رخ دهد |
| نیاز به درمان | برای کاهش خطر فعال شدن توصیه می‌شود | نیازمند درمان دارویی کامل است |
| امکان پیشرفت بیماری | ممکن است به سل فعال تبدیل شود | بیماری فعال در حال پیشرفت است |
تشخیص سل فقط با توجه به علائم ظاهری امکان‌پذیر نیست و معمولاً پزشک مجموعه‌ای از اطلاعات را کنار هم قرار می‌دهد. سابقه تماس با فرد مبتلا، علائم تنفسی، معاینه، تصویربرداری قفسه سینه و آزمایش نمونه خلط می‌توانند در تشخیص نقش داشته باشند. در افرادی که علائم مشکوک دارند، آزمایش‌های مولکولی سریع نیز اهمیت زیادی پیدا کرده‌اند، زیرا می‌توانند در شناسایی زودهنگام بیماری کمک‌کننده باشند.
در بیماری سل فعال، پزشک معمولاً به دنبال شواهدی می‌گردد که نشان دهد باکتری در بدن در حال تکثیر است. اگر ریه‌ها درگیر باشند، نمونه خلط می‌تواند برای بررسی میکروبیولوژیک و آزمایش‌های مولکولی استفاده شود. عکس قفسه سینه نیز ممکن است اطلاعات مهمی درباره وضعیت ریه‌ها ارائه کند، اما به‌تنهایی برای اثبات بیماری کافی نیست و باید در کنار سایر یافته‌های بالینی و آزمایشگاهی تفسیر شود.
گاهی علائم تنفسی با بیماری‌های دیگری اشتباه گرفته می‌شوند و همین موضوع باعث تأخیر در مراجعه می‌شود. برای نمونه، سرفه و تب می‌توانند در عفونت‌هایی مانند پنومونی چیست؟ نیز دیده شوند و تشخیص افتراقی اهمیت پیدا می‌کند. حتی بیماری‌هایی مانند هانتانا ویروس چیست؟ ممکن است در برخی شرایط با علائم عمومی یا تنفسی مشابه مطرح شوند. بنابراین بهتر است از خوددرمانی طولانی‌مدت پرهیز شود و تشخیص نهایی به پزشک سپرده شود.
تست پوستی سل یا تست توبرکولین یکی از روش‌هایی است که برای شناسایی عفونت با باکتری سل استفاده می‌شود. در این روش مقدار مشخصی از ماده آزمایشی در لایه سطحی پوست تزریق می‌شود و فرد باید در زمان تعیین‌شده برای بررسی محل تزریق مراجعه کند. نکته مهم این است که تست پوستی مثبت، به‌تنهایی به معنای ابتلا به سل فعال نیست و نیازمند ارزیابی‌های تکمیلی است.
نتیجه تست پوستی بر اساس میزان واکنش ایجادشده در محل تزریق و همچنین عوامل خطر فرد تفسیر می‌شود. سابقه تماس با بیمار مبتلا، شرایط سیستم ایمنی و احتمال مواجهه با باکتری می‌توانند روی تفسیر نتیجه تأثیر داشته باشند. در بعضی افراد، پزشک ممکن است به جای تست پوستی از آزمایش خون موسوم به IGRA استفاده کند. انتخاب روش مناسب به شرایط فرد و دستورالعمل‌های پزشکی بستگی دارد.
اگر تست پوستی مثبت باشد، مرحله بعدی بررسی احتمال بیماری فعال است. پزشک ممکن است درباره علائم سؤال کند و در صورت نیاز تصویربرداری قفسه سینه یا بررسی نمونه خلط را درخواست کند. بنابراین نباید نتیجه مثبت تست را با تشخیص قطعی بیماری یکی دانست. هدف اصلی این آزمایش، شناسایی افرادی است که احتمال عفونت باکتری سل در آنها وجود دارد تا در صورت نیاز، اقدامات پیشگیرانه یا درمانی مناسب انجام شود.
درمان سل با داروهای ضدباکتریایی انجام می‌شود و بسته به فعال یا نهفته بودن عفونت، نوع بیماری و وضعیت مقاومت دارویی، برنامه متفاوتی دارد. در سل فعال حساس به دارو، معمولاً ترکیبی از چند دارو استفاده می‌شود تا باکتری‌ها به شکل مؤثر از بین بروند و احتمال ایجاد مقاومت کاهش پیدا کند. طول درمان نیز به نوع سل و رژیم انتخاب‌شده بستگی دارد و باید دقیقاً طبق نظر پزشک ادامه پیدا کند.
بیماری سل در صورت تشخیص و درمان مناسب، در بسیاری از موارد قابل درمان و کنترل است. داروهایی مانند ریفامپیسین، ایزونیازید، پیرازینامید و اتامبوتول در رژیم‌های درمانی استاندارد مورد استفاده قرار می‌گیرند، اما انتخاب دارو و مدت مصرف باید توسط پزشک انجام شود. قطع خودسرانه دارو حتی در صورت بهتر شدن علائم می‌تواند خطر شکست درمان و ایجاد مقاومت دارویی را افزایش دهد؛ بنابراین تکمیل دوره اهمیت زیادی دارد.
در طول درمان ممکن است پزشک وضعیت بیمار، پاسخ به داروها و عوارض احتمالی را بررسی کند. اگر بیمار در مصرف داروها دچار مشکل شود، بهتر است به جای قطع درمان، موضوع را با پزشک یا تیم درمان مطرح کند. بعضی رژیم‌های درمانی جدیدتر برای عفونت نهفته نیز کوتاه‌تر هستند و بسته به شرایط فرد می‌توانند چندماهه باشند. نوع درمان همیشه باید بر اساس تشخیص دقیق، آزمایش‌ها و وضعیت عمومی بیمار انتخاب شود.
مقاومت دارویی زمانی اتفاق می‌افتد که باکتری سل دیگر به یک یا چند داروی مورد استفاده برای درمان پاسخ مناسب ندهد. یکی از عوامل مهم در ایجاد این مشکل، مصرف نادرست یا ناقص داروهاست، اما مقاومت می‌تواند از طریق انتقال سویه‌های مقاوم نیز ایجاد شود. این نوع سل اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا درمان آن معمولاً پیچیده‌تر، طولانی‌تر و نیازمند داروهای متفاوت است.
در بیماری سل مقاوم به دارو، پزشک ممکن است آزمایش حساسیت دارویی را برای مشخص کردن داروهایی که هنوز روی باکتری اثر دارند درخواست کند. تشخیص سریع مقاومت اهمیت زیادی دارد، زیرا استفاده از رژیم نامناسب می‌تواند روند درمان را دشوارتر کند. سازمان جهانی بهداشت بر استفاده از آزمایش‌های تشخیصی سریع برای شناسایی سل و مقاومت دارویی تأکید دارد تا تصمیم‌گیری درمانی زودتر و دقیق‌تر انجام شود.
بیمار نباید تصور کند که با کاهش سرفه یا بهتر شدن حال عمومی می‌تواند داروها را کنار بگذارد. حتی اگر علائم کمتر شوند، ممکن است هنوز باکتری در بدن وجود داشته باشد. پیروی دقیق از برنامه درمانی، انجام آزمایش‌های مورد نیاز و گزارش عوارض به پزشک از مهم‌ترین اقدامات برای کاهش احتمال شکست درمان است. همچنین تشخیص و درمان مناسب موارد مقاوم می‌تواند به جلوگیری از انتقال سویه‌های مقاوم به افراد دیگر کمک کند.
بله، سل فعال ریوی می‌تواند واگیردار باشد و انتقال آن عمدتاً از طریق هوا صورت می‌گیرد. زمانی که فرد مبتلا به سل ریوی فعال سرفه، عطسه، صحبت یا حتی تنفس می‌کند، ذرات حاوی باکتری می‌توانند وارد هوای محیط شوند. خطر انتقال در فضاهای بسته، شلوغ و دارای تهویه ضعیف بیشتر است. در مقابل، فردی که فقط عفونت نهفته دارد معمولاً علائمی ندارد و نمی‌تواند بیماری را به دیگران منتقل کند.
بیماری سل از طریق دست دادن، استفاده معمول از ظروف یا نشستن کوتاه‌مدت کنار فرد مبتلا منتقل نمی‌شود؛ مسیر اصلی انتقال، استنشاق هوای آلوده است. البته میزان سرایت به عواملی مانند محل درگیری، فعال بودن بیماری، مدت تماس و شرایط محیطی بستگی دارد. به همین دلیل، فردی که احتمال سل فعال در او مطرح است باید تا زمان دریافت توصیه پزشکی، اصول بهداشت تنفسی و کاهش تماس نزدیک را جدی بگیرد.
تهویه مناسب محیط، پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه یا عطسه و پیگیری سریع درمان از اقدامات مؤثر برای کاهش انتقال هستند. در مراکز درمانی نیز ممکن است اقدامات حفاظتی بیشتری برای جلوگیری از انتشار عفونت انجام شود. اگر فردی به‌طور مداوم با بیمار مبتلا به سل فعال در تماس بوده، بهتر است درباره غربالگری و انجام تست‌های مناسب با پزشک مشورت کند. شناسایی زودهنگام عفونت می‌تواند از تبدیل آن به بیماری فعال جلوگیری کند.
همه افراد مبتلا به سل الزاماً به بستری شدن نیاز ندارند و بسیاری از بیماران، طبق برنامه پزشک، درمان را به‌صورت سرپایی دریافت می‌کنند. تصمیم برای بستری معمولاً بر اساس شدت بیماری، وضعیت عمومی، محل درگیری، احتمال عوارض، نیاز به مراقبت تخصصی و شرایط اجتماعی بیمار گرفته می‌شود. اگر فرد دچار وضعیت ناپایدار یا عوارض جدی باشد، ممکن است بستری شدن برای پایش و درمان ایمن‌تر ضروری شود.
در بیماری سل شدید، بروز مشکلات تنفسی قابل توجه، کاهش سطح هوشیاری، درگیری اندام‌های حیاتی یا عوارض جدی می‌تواند نیاز به ارزیابی فوری پزشکی ایجاد کند. بیمارانی که دچار تنگی نفس شدید، درد قابل توجه قفسه سینه، سرفه خونی شدید یا افت وضعیت عمومی هستند، نباید صرفاً منتظر نوبت معمول پزشک بمانند. در چنین شرایطی ارزیابی اورژانسی اهمیت بیشتری از ادامه مراقبت معمول در منزل دارد.
اگر شرایط بیمار به‌گونه‌ای است که انتقال او به مرکز درمانی باید با مراقبت پزشکی انجام شود، خانواده نباید صرفاً بر اساس ظاهر علائم تصمیم بگیرد. بسته به شدت وضعیت، ممکن است تماس با آمبولانس خصوصی تهران برای انتقال ایمن‌تر مطرح شود. در مواردی که بیمار در بخش‌های مختلف شهر قرار دارد، خدماتی مانند آمبولانس خصوصی شمال تهران یا آمبولانس خصوصی شرق تهران نیز می‌توانند برای انتقال پزشکی مورد بررسی قرار گیرند. هدف اصلی، انتخاب روش انتقال متناسب با وضعیت بیمار و نظر تیم درمان است.
مطالب این مقاله با استفاده از اطلاعات و توصیه‌های علمی منتشرشده توسط سازمان جهانی بهداشت (WHO) – Tuberculosis تهیه و تنظیم شده است. این منبع معتبر بین‌المللی اطلاعات جامعی درباره علائم سل، نحوه انتقال، سل نهفته و فعال، روش‌های تشخیص، درمان و مقاومت دارویی ارائه می‌کند و برای مطالعه بیشتر درباره بیماری سل می‌توانید به این صفحه مراجعه کنید.
بیماری سل یک عفونت باکتریایی است که بیشتر ریه‌ها را درگیر می‌کند. سرفه طولانی‌مدت، تب،
تعریق شبانه، خستگی، ضعف، کاهش اشتها و کاهش وزن از علائم شایع آن هستند. شدت و نوع علائم
به محل درگیری و فعال یا نهفته بودن عفونت بستگی دارد.
سل عمدتاً از طریق هوا منتقل می‌شود. فرد مبتلا به سل فعال ریوی یا حنجره‌ای ممکن است هنگام
سرفه، عطسه یا صحبت کردن با انتشار ذرات حاوی باکتری، بیماری را به دیگران منتقل کند. سل
نهفته معمولاً واگیردار نیست.
در سل نهفته، باکتری سل در بدن وجود دارد اما معمولاً فرد علامتی ندارد و بیماری را به دیگران
منتقل نمی‌کند. در سل فعال، باکتری تکثیر می‌شود و فرد ممکن است علائمی مانند سرفه طولانی،
تب، تعریق شبانه و کاهش وزن داشته باشد. سل فعال ریوی می‌تواند واگیردار باشد و به درمان
کامل نیاز دارد.
تشخیص بیماری سل با توجه به علائم، سابقه تماس و معاینه پزشکی انجام می‌شود و ممکن است شامل
تست پوستی سل یا آزمایش خون، عکس قفسه سینه و بررسی نمونه خلط باشد. آزمایش‌های تکمیلی به
پزشک کمک می‌کنند سل نهفته از سل فعال و همچنین حساسیت دارویی باکتری مشخص شود.
بله، بیماری سل در بیشتر موارد با مصرف منظم داروهای مناسب قابل درمان است. طول دوره درمان به
نوع سل، وضعیت بیمار و وجود یا نبود مقاومت دارویی بستگی دارد و در سل حساس به دارو معمولاً
چند ماه ادامه پیدا می‌کند. قطع خودسرانه دارو می‌تواند باعث شکست درمان و ایجاد مقاومت
دارویی شود.
