خونریزی مغزی یکی از شرایط جدی و اورژانسی است که میتواند بر عملکرد مغز و وضعیت عمومی بیمار تأثیر بگذارد. در این مقاله با انواع خونریزی مغزی، علائم و روش‌های تشخیص، شرایط نیاز به جراحی، نحوه تخلیه خونریزی، خطرات و عوارض عمل، مدت کما، مراقبت‌های بعد از جراحی و روند توانبخشی آشنا می‌شوید. همچنین درباره جراحی آنوریسم مغز و اهمیت انتقال ایمن بیمار به مراکز درمانی مجهز توضیح داده شده تا خانواده‌ها دید روشن‌تری نسبت به روند درمان و مراقبت از بیمار داشته باشند.
خونریزی مغزی زمانی رخ می‌دهد که یکی از رگ‌های داخل مغز یا اطراف آن پاره شود و خون در بافت یا فضاهای اطراف مغز جمع شود. تجمع خون میتواند به بافت‌های عصبی فشار وارد کند و عملکرد قسمت آسیب‌دیده را مختل سازد. شدت مشکل به محل خونریزی، مقدار خون، سرعت ایجاد آن و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. به همین دلیل عمل خونریزی مغزی برای همه بیماران یکسان نیست و تصمیم درمانی باید پس از بررسی دقیق گرفته شود.
یکی از دلایل مهم خونریزی داخل مغزی، فشار خون کنترل‌نشده است، اما مشکلات عروقی مانند آنوریسم، ناهنجاری‌های عروقی، اختلالات انعقادی، برخی داروهای رقیق‌کننده خون و ضربه به سر نیز می‌توانند در ایجاد خونریزی نقش داشته باشند. در بعضی بیماران نیز علت دقیق پس از تصویربرداری و بررسی‌های تخصصی مشخص میشود. تشخیص علت اهمیت زیادی دارد، زیرا روش کنترل خونریزی و احتمال نیاز به جراحی بر اساس آن تغییر می‌کند.
وقتی خون در جمجمه جمع میشود، فضای محدودی برای گسترش مغز وجود دارد و افزایش فشار داخل جمجمه میتواند شرایط بیمار را جدی‌تر کند. علائمی مانند سردرد ناگهانی و شدید، استفراغ، کاهش سطح هوشیاری، ضعف یک‌طرفه بدن، اختلال تکلم، تشنج یا تغییر رفتار باید جدی گرفته شوند. در چنین شرایطی، انتقال سریع بیمار به مرکز مجهز و انجام تصویربرداری مغز میتواند برای تعیین مسیر درمان اهمیت زیادی داشته باشد.
کما پس از خونریزی مغزی مدت مشخص و یکسانی برای تمام بیماران ندارد. برخی افراد ممکن است پس از کنترل شرایط حاد، سطح هوشیاری خود را طی مدت نسبتاً کوتاهی به دست آورند و بعضی بیماران به زمان بیشتری نیاز داشته باشند. محل و حجم خونریزی، آسیب ایجادشده به بافت مغز، فشار داخل جمجمه، وجود هیدروسفالی و وضعیت عمومی بیمار از عواملی هستند که روند بازگشت هوشیاری را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
در عمل خونریزی مغزی، پزشکان علاوه بر کنترل خود خونریزی، به عواملی توجه می‌کنند که می‌توانند سطح هوشیاری را پایین نگه دارند. داروهای آرام‌بخش، اختلالات متابولیک، تشنج‌های پنهان و افزایش فشار داخل جمجمه از جمله مواردی هستند که ممکن است بر وضعیت هوشیاری اثر بگذارند. بنابراین مشاهده کما به‌تنهایی برای پیش‌بینی دقیق آینده بیمار کافی نیست و ارزیابی‌های عصبی و تصویربرداری‌های پی‌درپی اهمیت زیادی دارند.
خانواده بیمار معمولاً می‌خواهند بدانند بیمار دقیقاً چه زمانی بیدار خواهد شد، اما حتی پزشکان متخصص نیز همیشه نمی‌توانند زمان مشخصی اعلام کنند. روند بهبود ممکن است تدریجی باشد و ابتدا با باز شدن چشم‌ها، واکنش به صدا یا حرکت هدفمند شروع شود. اگر بیمار نیاز به مراقبت تخصصی و جابه‌جایی داشته باشد، انتقال باید متناسب با وضعیت هوشیاری و نیازهای پزشکی انجام شود؛ برای نمونه آمبولانس خصوصی ببن شهری باید توانایی مراقبت از بیمار بدحال را داشته باشد.
مراقبت بعد از جراحی معمولاً از بخش مراقبت‌های ویژه یا بخش تخصصی مغز و اعصاب شروع میشود و هدف آن جلوگیری از عوارض ثانویه و پایدار نگه داشتن وضعیت بیمار است. کنترل فشار خون، بررسی سطح هوشیاری، پایش تنفس، کنترل دمای بدن، بررسی قند خون و توجه به علائم افزایش فشار داخل جمجمه از اقدامات مهم هستند. شدت و مدت این مراقبت‌ها بر اساس شرایط بیمار و نوع خونریزی تعیین میشود.
بعد از عمل خونریزی مغزی، مصرف داروها باید دقیقاً مطابق برنامه پزشک انجام شود و قطع یا تغییر خودسرانه داروها میتواند خطرناک باشد. در بیمارانی که مشکلات بلع دارند، تیم درمان ممکن است تا زمان ارزیابی مناسب، روش دیگری برای تأمین تغذیه انتخاب کند. همچنین پیشگیری از عوارض ناشی از بیتحرکی، مراقبت از پوست، توجه به وضعیت تنفسی و بررسی احتمال عفونت از بخش‌های مهم مراقبت بیمار محسوب می‌شوند.
خانواده نیز در این مرحله نقش مهمی دارند، اما بهتر است وظایف خود را با هماهنگی تیم درمان انجام دهند. جابه‌جایی بیمار، انجام تمرین‌های حرکتی یا تغذیه از راه دهان نباید بدون اجازه متخصص انجام شود. پس از تثبیت وضعیت، برنامه ترخیص و توانبخشی نیز باید از همان دوران بستری مورد توجه قرار گیرد. راهنمای AHA/ASA بر برنامه‌ریزی زودهنگام ترخیص و مراقبت چندتخصصی برای بیماران مناسب تأکید دارد.
توانبخشی بعد از خونریزی مغزی فقط به تمرین دادن دست و پا محدود نمی‌شود و ممکن است چندین حوزه مختلف را دربر بگیرد. متخصص فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی، پرستار، پزشک و در صورت نیاز روان‌شناس می‌توانند در برنامه درمانی نقش داشته باشند. هدف توانبخشی، کمک به بیمار برای بازیابی توانایی‌های حرکتی، گفتاری، شناختی و انجام فعالیت‌های روزمره متناسب با سطح آسیب است.
زمان شروع توانبخشی به وضعیت پزشکی بیمار بستگی دارد. در عمل خونریزی مغزی، پس از پایدار شدن شرایط، فعالیت‌های توانبخشی می‌توانند به‌صورت مرحله‌ای آغاز شوند. راهنمای AHA/ASA انجام توانبخشی چندتخصصی و برنامه‌ریزی منظم را توصیه می‌کند؛ در عین حال، بسیج شدید و مکرر بیمار در ۲۴ ساعت ابتدایی پس از خونریزی توصیه نمی‌شود، زیرا در مطالعات با پیامدهای نامطلوب همراه بوده است.
تمرین‌ها ممکن است شامل حرکت دادن اندام‌ها، تمرین تعادل، آموزش راه رفتن، تمرین فعالیت‌های روزانه، تقویت مهارت‌های دست، تمرین گفتار و ارزیابی مشکلات بلع باشند. پیشرفت بیمار همیشه خطی نیست و ممکن است دوره‌هایی از پیشرفت سریع و دوره‌هایی از تغییر کمتر وجود داشته باشد. خانواده نیز بهتر است آموزش‌های لازم را از درمانگران دریافت کنند تا بتوانند در خانه، تمرین‌های مجاز را با روش درست و بدون وارد کردن فشار اضافی انجام دهند.
پس از ترخیص، خانواده باید بدانند چه تغییراتی نیازمند تماس فوری با پزشک یا مراجعه اورژانسی است. کاهش ناگهانی سطح هوشیاری، تشنج، ضعف جدید یا شدیدتر شدن ضعف یک سمت بدن، اختلال ناگهانی در صحبت کردن، سردرد شدید و جدید، استفراغ مکرر یا تغییر واضح در رفتار میتواند نشانه یک مشکل جدی باشد. در چنین شرایطی نباید منتظر ماند تا علائم خودبه‌خود برطرف شوند.
اگر بیمار پس از عمل خونریزی مغزی دچار بیهوشی، تشنج طولانی، مشکل شدید تنفسی یا افت ناگهانی وضعیت عصبی شود، نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد. در این شرایط، جابه‌جایی بیمار باید بر اساس وضعیت بالینی انجام شود و نباید خانواده صرفاً بر اساس راحتی یا هزینه، وسیله انتقال را انتخاب کنند. اگر انتقال پزشکی لازم باشد، هماهنگی با مرکز مقصد و اطلاع از شرایط بیمار اهمیت زیادی دارد.
در خونریزی ساب‌آراکنوئید، تغییرات عصبی جدید در دوره پس از خونریزی اهمیت ویژه‌ای دارند، زیرا ایسکمی مغزی تأخیری یکی از عوارض شناخته‌شده این بیماری است. کاهش سطح هوشیاری، ضعف جدید، اختلال تکلم یا تغییر ناگهانی وضعیت عصبی باید سریع بررسی شود. راهنمای AHA/ASA بر پایش دقیق و شناسایی سریع تغییرات عصبی در بیماران مبتلا به خونریزی ساب‌آراکنوئید تأکید دارد.
انتقال بیمار مبتلا به خونریزی مغزی با آمبولانس باید بر اساس وضعیت هوشیاری، تنفس، فشار خون، نیاز به اکسیژن و احتمال تغییر وضعیت عصبی انجام شود. بیمار بدحال ممکن است در طول مسیر به پایش علائم حیاتی و مراقبت تخصصی نیاز داشته باشد. به همین دلیل، پیش از انتقال بهتر است شرایط بیمار با مرکز مقصد هماهنگ شود تا نوع وسیله نقلیه و تجهیزات موردنیاز متناسب با وضعیت واقعی بیمار انتخاب شود.
در عمل خونریزی مغزی، ممکن است بیمار برای انجام جراحی، تصویربرداری تخصصی، مراقبت‌های ویژه یا ادامه توانبخشی بین مراکز درمانی جابه‌جا شود. چنین انتقالی باید با توجه به پایداری بیمار برنامه‌ریزی شود. راهنمای AHA/ASA نیز بر وجود سیستم‌های منطقه‌ای برای مراقبت از خونریزی داخل مغزی و امکان انتقال سریع بیماران مناسب به مراکز دارای امکانات نورومراقبت ویژه و جراحی مغز تأکید دارد.
اگر بیمار نیازمند انتقال بین شهری باشد، هماهنگی قبلی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. خانواده باید اطلاعاتی مانند تشخیص، سطح هوشیاری، داروهای مصرفی، نیاز به اکسیژن و تجهیزات مورد استفاده را در اختیار تیم انتقال قرار دهند. برای نمونه در انتقال بیمار از شهری به شهر دیگر، خدمات آمبولانس خصوصی کرج باید بر اساس شرایط واقعی بیمار انتخاب شود و صرفاً عنوان آمبولانس به‌تنهایی نشان‌دهنده مناسب بودن آن برای یک بیمار نورولوژیک بدحال نیست.
وقتی خونریزی ساب‌آراکنوئید به دلیل پارگی آنوریسم ایجاد شده باشد، یکی از اهداف اصلی درمان، بستن منبع خونریزی و کاهش احتمال خونریزی مجدد است. دو روش اصلی برای درمان آنوریسم پاره‌شده، جراحی کلیپ‌گذاری و درمان داخل عروقی مانند کویلینگ هستند. انتخاب روش به محل و شکل آنوریسم، وضعیت بیمار، ویژگی عروق و امکانات مرکز درمانی بستگی دارد و تصمیم نهایی توسط تیم متخصص گرفته میشود.
در عمل خونریزی مغزی ناشی از پارگی آنوریسم، درمان خود خونریزی و درمان علت آن دو موضوع مرتبط اما متفاوت هستند. اگر آنوریسم پاره‌شده شناسایی شود، راهنمای AHA/ASA توصیه می‌کند ارزیابی و درمان منبع آنوریسم با سرعت انجام شود و ترجیحاً در ۲۴ ساعت نخست صورت گیرد تا خطر خونریزی مجدد کاهش پیدا کند. انتخاب بین روش جراحی و داخل عروقی نیز باید با توجه به شرایط بیمار و آنوریسم انجام شود.
در روش کلیپ‌گذاری، جراح با دسترسی جراحی به آنوریسم، یک کلیپ مخصوص روی گردن آن قرار می‌دهد تا جریان خون وارد کیسه آنوریسم نشود. در درمان داخل عروقی، پزشک از مسیر رگ‌های خونی به محل آنوریسم می‌رسد و با تجهیزات مخصوص، جریان خون داخل آن را کنترل می‌کند. پس از درمان نیز بیمار همچنان به پایش دقیق نیاز دارد، زیرا عوارضی مانند ایسکمی تأخیری، هیدروسفالی و تشنج ممکن است در دوره بعدی رخ دهند.
خونریزی مغزی زمانی رخ می‌دهد که یکی از رگ‌های داخل مغز یا اطراف آن پاره شود و خون در بافت یا فضاهای اطراف مغز جمع شود. تجمع خون میتواند به بافت‌های عصبی فشار وارد کند و عملکرد قسمت آسیب‌دیده را مختل سازد. شدت مشکل به محل خونریزی، مقدار خون، سرعت ایجاد آن و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. به همین دلیل عمل خونریزی مغزی برای همه بیماران یکسان نیست و تصمیم درمانی باید پس از بررسی دقیق گرفته شود.
یکی از دلایل مهم خونریزی داخل مغزی، فشار خون کنترل‌نشده است، اما مشکلات عروقی مانند آنوریسم، ناهنجاری‌های عروقی، اختلالات انعقادی، برخی داروهای رقیق‌کننده خون و ضربه به سر نیز می‌توانند در ایجاد خونریزی نقش داشته باشند. در بعضی بیماران نیز علت دقیق پس از تصویربرداری و بررسی‌های تخصصی مشخص میشود. تشخیص علت اهمیت زیادی دارد، زیرا روش کنترل خونریزی و احتمال نیاز به جراحی بر اساس آن تغییر می‌کند.
وقتی خون در جمجمه جمع میشود، فضای محدودی برای گسترش مغز وجود دارد و افزایش فشار داخل جمجمه میتواند شرایط بیمار را جدی‌تر کند. علائمی مانند سردرد ناگهانی و شدید، استفراغ، کاهش سطح هوشیاری، ضعف یک‌طرفه بدن، اختلال تکلم، تشنج یا تغییر رفتار باید جدی گرفته شوند. در چنین شرایطی، انتقال سریع بیمار به مرکز مجهز و انجام تصویربرداری مغز میتواند برای تعیین مسیر درمان اهمیت زیادی داشته باشد.
علائم خونریزی مغزی معمولاً به محل و شدت آسیب بستگی دارند و ممکن است به شکل ناگهانی شروع شوند. سردرد شدید و ناگهانی، تهوع و استفراغ، اختلال هوشیاری، ضعف یا بی‌حسی یک سمت بدن، اختلال گفتار، مشکلات بینایی، عدم تعادل و تشنج از علائم مهم هستند. البته همه بیماران تمام این نشانه‌ها را تجربه نمی‌کنند و شدت علائم نیز در افراد مختلف متفاوت است. بنابراین مشاهده هر علامت عصبی ناگهانی نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
برای تشخیص، پزشک ابتدا وضعیت هوشیاری، قدرت عضلات، گفتار، مردمک‌ها و سایر عملکردهای عصبی را بررسی می‌کند. سپس معمولاً تصویربرداری مغز، به‌خصوص سی‌تی‌اسکن بدون تزریق، برای شناسایی خونریزی و محل تجمع خون انجام میشود. در شرایط خاص ممکن است MRI، سی‌تی‌آنژیوگرافی یا روش‌های تصویربرداری عروقی دیگر نیز لازم باشد. این بررسی‌ها کمک می‌کنند پزشک درباره علت احتمالی خونریزی و روش درمان تصمیم دقیق‌تری بگیرد.
اگر بیمار پس از بروز علائم نیاز به جابه‌جایی داشته باشد، انتقال باید با توجه به سطح هوشیاری، وضعیت تنفس، فشار خون و سایر شرایط حیاتی انجام شود. انتخاب وسیله انتقال صرفاً بر اساس فاصله نیست و گاهی حضور کادر درمانی در مسیر اهمیت زیادی دارد. در صورت نیاز به انتقال برنامه‌ریزی‌شده یا پزشکی، خانواده می‌توانند درباره تعرفه آمبولانس خصوصی و سطح خدمات موردنیاز از مرکز مربوطه سؤال کنند تا وسیله مناسب انتخاب شود.
| نوع خونریزی مغزی | محل تجمع خون | علائم و ویژگی‌های شایع |
|---|---|---|
| خونریزی داخل مغزی | داخل بافت مغز | ضعف یا بی‌حسی یک سمت بدن، اختلال تکلم، کاهش سطح هوشیاری و سردرد |
| خونریزی ساب‌آراکنوئید | فضای اطراف مغز و زیر عنکبوتیه | سردرد ناگهانی و شدید، تهوع، استفراغ، سفتی گردن و اختلال هوشیاری |
| خونریزی ساب‌دورال | بین سخت‌شامه و عنکبوتیه | سردرد، گیجی، خواب‌آلودگی، اختلال حرکتی و گاهی کاهش سطح هوشیاری |
| خونریزی اپیدورال | بین جمجمه و سخت‌شامه | اغلب پس از ضربه به سر ایجاد میشود و میتواند با سردرد و کاهش هوشیاری همراه باشد |
خونریزی ساب‌آراکنوئید زمانی رخ می‌دهد که خون وارد فضای بین مغز و پرده‌های اطراف آن شود. یکی از علل مهم این نوع خونریزی، پارگی آنوریسم داخل جمجمه است. علامت کلاسیک آن میتواند سردرد بسیار شدید و ناگهانی باشد که بیمار گاهی آن را متفاوت از سردردهای قبلی توصیف می‌کند. تهوع، استفراغ، سفتی گردن، حساسیت به نور، اختلال هوشیاری و گاهی تشنج نیز ممکن است همراه آن دیده شوند.
پس از تشخیص خونریزی ساب‌آراکنوئید، پیدا کردن منبع خونریزی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در صورت وجود آنوریسم پاره‌شده، خطر خونریزی مجدد مطرح است. تصویربرداری عروقی میتواند برای شناسایی آنوریسم استفاده شود و تیم تخصصی بر اساس محل و شکل آنوریسم و شرایط بیمار درباره درمان تصمیم می‌گیرد. در راهنمای AHA/ASA، درمان آنوریسم پاره‌شده در اولین زمان ممکن و ترجیحاً طی ۲۴ ساعت توصیه شده است.
در این شرایط، مراقبت در مرکز دارای امکانات نوروانتنسيو و تیم تخصصی اهمیت زیادی دارد، زیرا عوارضی مانند خونریزی مجدد، افزایش فشار داخل جمجمه، اختلالات گردش خون مغز و سایر مشکلات عصبی ممکن است ایجاد شوند. انتخاب روش درمان نیز برای همه بیماران یکسان نیست. بسته به شرایط، بستن آنوریسم با روش جراحی یا درمان داخل عروقی انجام میشود و تصمیم نهایی توسط متخصصان مربوطه گرفته خواهد شد.
خونریزی داخل مغزی به تجمع خون در خود بافت مغز گفته میشود و میتواند عملکرد ناحیه آسیب‌دیده را مختل کند. فشار خون بالا یکی از عوامل شناخته‌شده ایجاد این نوع خونریزی است، اما مصرف برخی داروهای ضدانعقاد، اختلالات انعقادی، ناهنجاری‌های عروقی و بعضی بیماری‌های زمینه‌ای نیز می‌توانند نقش داشته باشند. اندازه و محل هماتوم اهمیت زیادی دارد، زیرا خونریزی در مناطق مختلف مغز میتواند علائم و پیامدهای متفاوتی ایجاد کند.
پس از تشخیص، پزشکان معمولاً علاوه بر کنترل وضعیت عمومی بیمار، به دنبال جلوگیری از گسترش هماتوم و مدیریت عواملی مانند فشار خون، اختلالات انعقادی و افزایش فشار داخل جمجمه هستند. اینکه بیمار به جراحی نیاز داشته باشد یا نه، به شرایط بالینی و یافته‌های تصویربرداری وابسته است. در بیشتر خونریزی‌های قسمت‌های بالایی مغز، سود جراحی برای همه بیماران قطعی نیست، اما در برخی بیماران رو به وخامت ممکن است تخلیه هماتوم به عنوان اقدام نجات‌بخش مطرح شود.
خونریزی مخچه‌ای شرایط ویژه‌ای دارد؛ زیرا فضای محدودی در حفره خلفی جمجمه وجود دارد و افزایش حجم خون میتواند به ساقه مغز فشار وارد کند یا باعث انسداد مسیر مایع مغزی نخاعی شود. بر اساس راهنمای AHA/ASA، در بیماران دچار خونریزی مخچه‌ای همراه با افت وضعیت عصبی، فشار روی ساقه مغز یا هیدروسفالی ناشی از انسداد، تخلیه فوری خونریزی میتواند برای کاهش خطر مرگ ضروری باشد.
نیاز به جراحی در خونریزی مغزی یک تصمیم کاملاً وابسته به شرایط بیمار است و نمی‌توان برای همه افراد یک قانون یکسان تعیین کرد. پزشک معمولاً حجم و محل خونریزی، سطح هوشیاری، تغییرات عصبی، وجود فشار روی مغز، هیدروسفالی و روند تغییرات تصویربرداری را بررسی می‌کند. در بعضی بیماران، درمان دارویی و پایش دقیق انتخاب میشود، در حالی که وخامت عصبی یا فشار خطرناک روی ساختارهای مغز میتواند ضرورت مداخله جراحی را بیشتر کند.
در خونریزی‌های مخچه‌ای، اگر بیمار دچار افت عصبی، فشار روی ساقه مغز یا هیدروسفالی ناشی از انسداد باشد، تخلیه جراحی خونریزی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. در خونریزی‌های فوق‌خیمه‌ای نیز شواهد نشان نمی‌دهند که جراحی برای تمام بیماران به‌طور یکسان سودمند باشد؛ با این حال، در برخی بیماران رو به وخامت ممکن است جراحی برای نجات جان مطرح شود. بنابراین تصمیم نهایی باید بر اساس تصویر مغز و وضعیت لحظه‌ای بیمار گرفته شود.
اگر بیمار در بخش مراقبت‌های ویژه بستری باشد، ممکن است ابتدا اقدامات کنترل فشار داخل جمجمه، تنظیم فشار خون، اصلاح اختلالات انعقادی و پایش عصبی انجام شود. در صورت وجود آنوریسم پاره‌شده نیز مسئله اصلی میتواند بستن منبع خونریزی باشد. در چنین موقعیتی، انتقال بیمار میان مراکز باید کاملاً هماهنگ انجام شود و در صورت نیاز به جابه‌جایی تخصصی، خانواده می‌توانند درباره آمبولانس خصوصی غرب تهران و امکانات همراه بیمار سؤال کنند.
روش تخلیه خونریزی مغزی به محل هماتوم، اندازه آن، وضعیت بیمار و امکانات مرکز درمانی بستگی دارد. در برخی موارد از جراحی باز یا کرانیوتومی استفاده میشود که طی آن جراح با ایجاد دسترسی مناسب به ناحیه آسیب‌دیده، خون جمع‌شده را تخلیه می‌کند. در شرایط دیگر، روش‌های کم‌تهاجمی مانند تخلیه استریوتاکتیک یا آندوسکوپیک ممکن است بررسی شوند. شواهد موجود هنوز نشان نمی‌دهند که یک روش برای تمام بیماران بهترین انتخاب است.
پیش از جراحی، تیم درمانی تصاویر مغزی را بررسی می‌کند تا مسیر دسترسی و خطرات احتمالی مشخص شود. در صورت وجود فشار شدید، جابه‌جایی ساختارهای مغز یا افت سریع سطح هوشیاری، هدف اصلی ممکن است کاهش فشار و جلوگیری از آسیب بیشتر باشد. در بعضی شرایط نیز ممکن است نیاز به درناژ بطنی خارجی برای تخلیه مایع مغزی نخاعی وجود داشته باشد. انتخاب روش، کاملاً به شرایط اختصاصی بیمار وابسته است.
پس از جراحی، بیمار معمولاً برای پایش دقیق وضعیت عصبی، تنفس، فشار خون و علائم افزایش فشار داخل جمجمه تحت مراقبت قرار می‌گیرد. مدت بستری نیز ثابت نیست و به شدت آسیب و روند بهبود بستگی دارد. جراحی مغز همیشه به معنای پایان درمان نیست و مراقبت‌های بعد از عمل، کنترل عوامل خطر و توانبخشی می‌توانند بخش مهمی از مسیر بهبود باشند. در بعضی بیماران، برنامه درمانی ممکن است با آمبولانس خصوصی شرق تهران برای انتقال پزشکی بین مراکز ادامه پیدا کند.
مطالب ارائه‌شده در این مقاله با استفاده از منابع علمی معتبر در زمینه خونریزی مغزی، روش‌های تشخیص، درمان، مراقبت‌های پس از جراحی و توانبخشی تهیه و تدوین شده است. برای تکمیل اطلاعات و مطالعه مطالب آموزشی بیشتر درباره سکته‌های خونریزی‌دهنده و روند درمان و توانبخشی بیماران، می‌توانید به وب‌سایت معتبر American Stroke Association مراجعه کنید. همچنین توصیه‌های تخصصی این مقاله با راهنماهای منتشرشده توسط American Heart Association و American Stroke Association درباره مدیریت خونریزی داخل مغزی تطبیق داده شده است.
نیاز به جراحی به محل و حجم خونریزی، وضعیت هوشیاری، تغییرات عصبی، فشار واردشده به مغز و وجود هیدروسفالی بستگی دارد. بعضی بیماران با درمان دارویی و پایش دقیق مدیریت می‌شوند، اما در شرایطی مانند خونریزی مخچه‌ای همراه با افت وضعیت عصبی، فشار بر ساقه مغز یا هیدروسفالی، ممکن است جراحی برای کاهش فشار و تخلیه خونریزی ضروری باشد.
روش جراحی بر اساس محل و اندازه خونریزی و وضعیت بیمار انتخاب میشود. بسته به شرایط ممکن است از جراحی باز برای تخلیه هماتوم، روش‌های کم‌تهاجمی یا در موارد خاص از درناژ بطنی برای کاهش فشار و تخلیه مایع مغزی نخاعی استفاده شود. انتخاب روش مناسب فقط پس از بررسی تصاویر مغزی و وضعیت بالینی بیمار توسط تیم تخصصی انجام میشود.
مدت کما بعد از خونریزی مغزی زمان مشخصی ندارد و در هر بیمار متفاوت است. محل و حجم خونریزی، میزان آسیب مغزی، فشار داخل جمجمه، هیدروسفالی، تشنج، داروهای آرام‌بخش و وضعیت عمومی بیمار می‌توانند بر بازگشت هوشیاری تأثیر بگذارند. به همین دلیل نمی‌توان صرفاً بر اساس مدت کما درباره زمان بیدار شدن بیمار پیش‌بینی دقیقی انجام داد.
عوارض احتمالی به نوع خونریزی، محل آسیب و شرایط بیمار بستگی دارد و میتواند شامل تورم مغز، خونریزی مجدد، تشنج، عفونت، اختلالات عصبی و مشکلات ناشی از بیتحرکی باشد. در خونریزی ساب‌آراکنوئید نیز عوارضی مانند هیدروسفالی و ایسکمی تأخیری مغز اهمیت دارند و به همین دلیل بیمار پس از درمان به پایش دقیق نیاز دارد.
مراقبت پس از عمل میتواند شامل پایش وضعیت عصبی، کنترل فشار خون و تنفس، بررسی بلع، پیشگیری از عوارض بیتحرکی و مصرف منظم داروها باشد. پس از پایدار شدن شرایط، توانبخشی متناسب با وضعیت بیمار آغاز میشود و ممکن است فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتاردرمانی را شامل شود. هدف، کمک به بازیابی توانایی‌های حرکتی، گفتاری و انجام فعالیت‌های روزمره است.
کاهش ناگهانی سطح هوشیاری، تشنج، ضعف جدید یا تشدید ضعف یک سمت بدن، اختلال ناگهانی در صحبت کردن، سردرد شدید و جدید، استفراغ مکرر و تغییر واضح وضعیت عصبی از علائم هشدار هستند. در صورت مشاهده چنین تغییراتی، بیمار باید سریعاً توسط تیم پزشکی ارزیابی شود و نباید منتظر برطرف شدن خودبه‌خودی علائم ماند.
