علائم بیماری کرون چیست؟ شایعترین نشانههای بیماری التهابی روده
علائم بیماری کرون به محل درگیری و شدت التهاب بستگی دارد و ممکن است از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد. اسهال مداوم، دلدرد و گرفتگی شکم و کاهش وزن از نشانههای شایع هستند. بعضی افراد نیز با کاهش اشتها، تهوع، استفراغ، تب یا احساس خستگی مواجه میشوند. وجود خون یا تغییرات غیرطبیعی در مدفوع نیز میتواند نیازمند بررسی پزشکی باشد، بهخصوص اگر تکرار شود یا همراه علائم دیگر باشد.
در برخی بیماران، علائم فقط به دستگاه گوارش محدود نمیشود. درد یا التهاب مفاصل، مشکلات پوستی و التهاب یا قرمزی چشم میتوانند همراه بیماری دیده شوند. در کودکان و نوجوانان نیز مشکلات تغذیهای و التهاب طولانیمدت ممکن است بر رشد طبیعی اثر بگذارد. نکته مهم این است که شدت علائم الزاماً همیشه با میزان التهاب یکسان نیست؛ بنابراین ارزیابی پزشک و بررسیهای تشخیصی برای تعیین وضعیت واقعی بیماری اهمیت دارد.
شدت علائم گوارشی در بعضی بیماران ممکن است به حدی برسد که جابهجایی عادی برای مراجعه پزشکی دشوار شود. در چنین شرایطی، خانواده میتوانند پیش از انتقال درباره شرایط جسمی بیمار و نیازهای احتمالی او به کادر درمان اطلاع دهند. استفاده از آمبولانس خصوصی در صورت وجود نیاز پزشکی میتواند امکان انتقال بیمار با نظارت و تجهیزات متناسب با وضعیت او را فراهم کند و از فشار ناشی از جابهجایی معمول بکاهد.
علت بیماری کرون چیست؟ بررسی عوامل مؤثر در ایجاد التهاب روده
علت دقیق بیماری کرون هنوز بهطور کامل مشخص نشده است و نمیتوان یک عامل واحد را مسئول ایجاد آن دانست. پژوهشهای پزشکی نشان میدهند که ترکیبی از عوامل ژنتیکی، عملکرد سیستم ایمنی، محیط زندگی و میکروبیوم روده ممکن است در ایجاد بیماری نقش داشته باشد. در واقع، تعامل این عوامل میتواند باعث شود سیستم ایمنی واکنش نامتناسبی نسبت به محیط روده نشان دهد و التهاب مزمن شکل بگیرد.
زمینه خانوادگی نیز اهمیت دارد. افرادی که یکی از اعضای نزدیک خانواده آنها به بیماریهای التهابی روده مبتلاست، ممکن است احتمال بیشتری برای ابتلا داشته باشند. با این حال، داشتن سابقه خانوادگی به معنای ابتلای قطعی نیست و عوامل دیگری نیز در این روند دخالت دارند. از طرف دیگر، سیگار کشیدن با افزایش خطر ابتلا و تشدید برخی جنبههای بیماری ارتباط دارد و معمولاً به افراد مبتلا توصیه میشود از مصرف دخانیات خودداری کنند.
برای پیشگیری یا کنترل بیماری نمیتوان یک رژیم غذایی یا یک ماده غذایی مشخص را بهعنوان علت قطعی معرفی کرد. حتی منابع علمی نیز تأکید میکنند که علت بیماری پیچیده و چندعاملی است. بنابراین نسبت دادن شروع بیماری به یک غذای خاص یا یک رفتار ساده میتواند گمراهکننده باشد. تمرکز اصلی باید بر تشخیص دقیق، کنترل التهاب، پیگیری پزشکی و شناسایی عواملی باشد که در هر فرد باعث تشدید علائم میشوند.
بیماری کرون چگونه تشخیص داده میشود؟ آزمایشها و روشهای تشخیصی
تشخیص بیماری کرون معمولاً با یک آزمایش واحد انجام نمیشود. پزشک ابتدا درباره علائم، سابقه پزشکی و خانوادگی و داروهای مصرفی سؤال میکند و سپس معاینه فیزیکی انجام میدهد. هدف این بررسیها فقط تأیید بیماری نیست، بلکه پزشک باید بیماریهای دیگری مانند عفونتهای گوارشی، سندرم روده تحریکپذیر و کولیت اولسراتیو را نیز از نظر تشخیصی بررسی و در صورت امکان رد کند.
آزمایش خون میتواند برای بررسی کمخونی و نشانههای التهاب مورد استفاده قرار گیرد و آزمایش مدفوع نیز ممکن است برای بررسی التهاب روده یا کنار گذاشتن برخی عفونتها درخواست شود. در ادامه، بسته به شرایط بیمار، پزشک ممکن است کولونوسکوپی یا سایر روشهای آندوسکوپی را تجویز کند. در آندوسکوپی، امکان مشاهده مستقیم مخاط دستگاه گوارش و در صورت نیاز برداشتن نمونه بافت برای بررسی وجود دارد.
روشهای تصویربرداری مانند CT یا MRI نیز در بعضی بیماران برای بررسی بخشهایی از روده و شناسایی التهاب یا عوارض احتمالی کاربرد دارند. کپسول آندوسکوپی نیز در شرایط خاص میتواند برای مشاهده روده باریک مورد استفاده قرار گیرد. اگر فرد پس از تشخیص برای مراجعههای مکرر یا بررسیهای تخصصی نیاز به جابهجایی داشته باشد، بسته به وضعیت جسمی او ممکن است استفاده از آمبولانس خصوصی در تهران گزینهای برای انتقال ایمنتر باشد.
تفاوت بیماری کرون و کولیت چیست؟ مقایسه دو بیماری التهابی روده
| معیار مقایسه |
بیماری کرون |
کولیت اولسراتیو |
| محل درگیری |
میتواند هر بخش از دستگاه گوارش را درگیر کند |
عمدتاً روده بزرگ و راستروده را درگیر میکند |
| الگوی التهاب |
معمولاً بهصورت نواحی پراکنده و جدا از هم دیده میشود |
التهاب معمولاً بهصورت پیوسته گسترش پیدا میکند |
| عمق التهاب |
میتواند تمام ضخامت دیواره روده را درگیر کند |
بیشتر لایه داخلی روده را تحت تأثیر قرار میدهد |
| علائم شایع |
درد شکم، اسهال، کاهش وزن و خستگی |
اسهال، درد شکم، خون در مدفوع و احساس فوریت دفع |
| خون در مدفوع |
ممکن است دیده شود |
معمولاً شایعتر است |
| تنگی و انسداد روده |
احتمال ایجاد تنگی و انسداد وجود دارد |
کمتر با تنگی و انسداد روده همراه است |
| فیستول و آبسه |
ممکن است در اثر التهاب عمیق ایجاد شود |
کمتر دیده میشود |
| نیاز به جراحی |
در برخی عوارض مانند تنگی، انسداد یا فیستول ممکن است لازم شود |
در موارد شدید یا کنترلنشده ممکن است توصیه شود |
بیماری کرون و کولیت اولسراتیو هر دو از بیماریهای التهابی روده هستند، اما از نظر محل درگیری و الگوی التهاب تفاوتهایی دارند. بیماری کرون میتواند هر قسمت از دستگاه گوارش، از دهان تا مقعد، را درگیر کند و التهاب آن معمولاً به شکل نواحی جدا از هم دیده میشود. در مقابل، کولیت اولسراتیو عمدتاً روده بزرگ و راستروده را تحت تأثیر قرار میدهد و التهاب آن معمولاً بهصورت پیوسته گسترش پیدا میکند.
از نظر علائم نیز شباهتهای زیادی میان این دو بیماری وجود دارد و هر دو میتوانند باعث اسهال، درد شکم، کاهش اشتها، خستگی و کاهش وزن شوند. با این حال، در کولیت اولسراتیو وجود خون یا مخاط در مدفوع شایعتر است، در حالی که بیماری کرون ممکن است با درد شکمی، اسهال مزمن و مشکلاتی مانند تنگی یا فیستول همراه باشد. شدت و نوع علائم در هر بیمار متفاوت است و نمیتوان تنها بر اساس نشانهها تشخیص قطعی داد.
اگر بیمار برای مراجعه تخصصی یا ادامه روند درمان نیاز به جابهجایی بین دو شهر داشته باشد، شرایط انتقال با یک جابهجایی معمولی متفاوت خواهد بود. در این وضعیت، مسیر، مدت زمان سفر و وضعیت پزشکی بیمار اهمیت بیشتری پیدا میکند و ممکن است نیاز به تجهیزات یا همراهی کادر درمان وجود داشته باشد. بنابراین درباره آمبولانس خصوصی بین شهری بهتر است پیش از انتقال، شرایط بیمار و نیازهای مراقبتی او با مرکز ارائهدهنده خدمات مطرح شود.
آیا بیماری کرون خطرناک است؟ بررسی شدت بیماری و عوارض احتمالی
بیماری کرون در بعضی افراد خفیف و قابلکنترل است، اما در برخی بیماران میتواند التهاب قابلتوجه و عوارض جدی ایجاد کند. شدت بیماری به محل درگیری، میزان التهاب، پاسخ بدن به درمان و وجود عوارض بستگی دارد. بنابراین نمیتوان درباره خطرناک بودن آن برای همه بیماران یک پاسخ یکسان ارائه کرد. پیگیری منظم پزشکی اهمیت دارد، زیرا هدف درمان کاهش التهاب، جلوگیری از تشدید علائم و حفظ دوره خاموشی بیماری است.
یکی از نکات مهم این است که عوارض کرون همیشه ناگهانی ایجاد نمیشوند و ممکن است در طول زمان شکل بگیرند. کمخونی، سوءتغذیه، کاهش تراکم استخوان، فیستول و انسداد روده از جمله مشکلاتی هستند که در منابع پزشکی برای این بیماری گزارش شدهاند. در کودکان نیز التهاب طولانیمدت یا مشکلات تغذیهای میتواند روی رشد و افزایش وزن اثر بگذارد. به همین دلیل، کنترل بیماری فقط به کاهش درد و اسهال محدود نمیشود.
اگر بیمار در زمان تشدید علائم نیاز به مراجعه سریع برای ارزیابی پزشکی داشته باشد، شرایط انتقال باید با توجه به شدت وضعیت او بررسی شود. برای افرادی که در محدوده شرقی پایتخت سکونت دارند، هماهنگی آمبولانس خصوصی شرق تهران میتواند یکی از گزینههای انتقال پزشکی باشد. پیش از اعزام، بهتر است وضعیت هوشیاری، توانایی حرکت، نیاز به اکسیژن و سایر شرایط بیمار به مرکز ارائهدهنده خدمات اعلام شود.
حمله بیماری کرون چیست و در زمان شعلهور شدن بیماری چه اتفاقی میافتد؟
اصطلاح حمله یا شعلهور شدن بیماری کرون معمولاً برای دورهای استفاده میشود که علائم بیماری دوباره فعال یا شدیدتر میشوند. بیمار ممکن است در این دوره با افزایش دفعات اسهال، درد و گرفتگی شکم، کاهش اشتها، خستگی یا کاهش وزن مواجه شود. شدت این علائم در افراد مختلف متفاوت است و ممکن است پس از یک دوره خاموشی بیماری دوباره ظاهر شوند. تشخیص شدت حمله بر عهده پزشک است.
در زمان شعلهور شدن، فقط توجه به علائم ظاهری کافی نیست؛ زیرا میزان التهاب روده ممکن است با شدت احساس درد یکسان نباشد. پزشک با توجه به شرایط بیمار ممکن است آزمایش خون، آزمایش مدفوع، آندوسکوپی یا تصویربرداری را درخواست کند. نوع درمان نیز به محل درگیری و شدت التهاب بستگی دارد و ممکن است شامل داروهایی برای کنترل التهاب و حفظ دوره بهبودی باشد. تغییر خودسرانه دارو توصیه نمیشود.
در یک حمله شدید، کمآبی، سوءتغذیه یا عوارضی مانند انسداد و آبسه ممکن است نیاز به مراقبت بیمارستانی ایجاد کند. اگر بیمار به دلیل شدت علائم توانایی جابهجایی عادی نداشته باشد، خانواده باید وضعیت او را در نظر بگیرند و برای انتقال مناسب برنامهریزی کنند. در شرایطی که انتقال پزشکی ضرورت دارد، استفاده از خدمات عمل انسداد روده صرفاً زمانی مطرح است که بیمار واقعاً دچار انسداد تشخیصدادهشده باشد و نیاز به اقدامات تخصصی داشته باشد.
رژیم غذایی مناسب برای بیماری کرون چیست؟ غذاهای مفید و محرکها
رژیم غذایی مناسب برای بیماری کرون برای همه افراد یکسان نیست و انتخاب غذاها باید با توجه به محل درگیری روده، شدت علائم و وضعیت تغذیهای بیمار انجام شود. در دورههای فعال بیماری، بعضی افراد با غذاهای چرب، وعدههای سنگین یا برخی مواد غذایی خاص علائم بیشتری تجربه میکنند. ثبت غذاهای مصرفی و علائم میتواند به شناسایی الگوی شخصی کمک کند، اما حذف گسترده مواد غذایی بدون نظر متخصص تغذیه مناسب نیست.
هدف اصلی تغذیه در این بیماری، دریافت انرژی، پروتئین، ویتامینها و مواد معدنی کافی است. اگر اسهال یا التهاب شدید باعث کاهش دریافت مواد مغذی شود، خطر کمبودهای تغذیهای افزایش پیدا میکند. در چنین شرایطی پزشک یا متخصص تغذیه ممکن است تغییر تعداد وعدهها، انتخاب غذاهای قابلتحملتر یا استفاده از مکملهای مشخص را پیشنهاد کند. مصرف مکمل نیز بهتر است بر اساس نیاز واقعی و نظر متخصص انجام شود.
در دوره تشدید علائم، بعضی بیماران وعدههای کوچکتر و متعدد را بهتر تحمل میکنند، اما نسخه غذایی ثابت برای همه وجود ندارد. همچنین حذف کامل گروههایی مانند لبنیات، غلات یا میوهها بدون دلیل پزشکی میتواند دریافت مواد مغذی را کاهش دهد. اگر فرد با کاهش وزن، کمخونی یا علائم سوءتغذیه مواجه باشد، تنظیم رژیم باید جدیتر دنبال شود. در موارد شدید، حتی حمایت تغذیهای پزشکی ممکن است مورد نیاز قرار گیرد.
بیماری کرون و کاهش وزن؛ چرا این بیماری باعث لاغری میشود؟
کاهش وزن یکی از علائم شناختهشده بیماری کرون است و میتواند دلایل مختلفی داشته باشد. التهاب فعال روده ممکن است با کاهش اشتها، اسهال و اختلال در دریافت یا جذب کافی مواد مغذی همراه شود. از طرف دیگر، فردی که بعد از خوردن غذا دچار درد یا اسهال میشود ممکن است ناخودآگاه مقدار غذای مصرفی خود را کم کند. ترکیب این عوامل میتواند وزن بدن را در طول زمان کاهش دهد.
بیماری کرون در صورت فعال بودن طولانیمدت میتواند وضعیت تغذیهای بیمار را تحت تأثیر قرار دهد؛ بهویژه زمانی که فرد نتواند انرژی و پروتئین کافی دریافت کند. کمبود برخی ویتامینها و مواد معدنی نیز ممکن است در کنار کاهش وزن ایجاد شود. در کودکان و نوجوانان، اهمیت این موضوع بیشتر است، زیرا تغذیه ناکافی و التهاب مزمن میتواند با کاهش سرعت رشد، افزایش وزن ناکافی یا تأخیر در بلوغ همراه باشد.
اگر کاهش وزن بدون برنامه اتفاق بیفتد، بهتر است علت آن توسط پزشک بررسی شود و صرفاً به رژیم غذایی نسبت داده نشود. پزشک ممکن است وضعیت التهاب، کمخونی، کمبودهای تغذیهای و فعالیت بیماری را ارزیابی کند. در بعضی بیماران، تنظیم رژیم غذایی یا استفاده از حمایت تغذیهای میتواند به جبران نیازهای بدن کمک کند. افزایش وزن نیز باید تدریجی و متناسب با وضعیت گوارشی و توصیه تیم درمان باشد.
عوارض بیماری کرون چیست؟ از کمخونی تا مشکلات گوارشی
عوارض کرون میتوانند در خارج و داخل دستگاه گوارش ایجاد شوند و شدت آنها در افراد مختلف متفاوت است. کمخونی یکی از مشکلات شناختهشده است و ممکن است به دلیل کمبود آهن، التهاب مزمن یا کمبود ویتامین B12 ایجاد شود. کاهش تراکم استخوان، سوءتغذیه و مشکلات رشد در کودکان نیز از عوارضی هستند که در ارتباط با بیماری و برخی درمانها مورد توجه قرار میگیرند.
التهاب عمیق روده در بعضی بیماران میتواند به ایجاد فیستول، آبسه یا تنگی روده منجر شود. فیستول به ایجاد یک مسیر غیرطبیعی میان دو عضو یا میان روده و پوست گفته میشود و آبسه نیز تجمع عفونی است که ممکن است به درمان پزشکی نیاز داشته باشد. تنگی روده نیز میتواند عبور محتویات گوارشی را دشوار کند و در صورت پیشرفت، به انسداد منجر شود.
به همین دلیل، کنترل التهاب و پیگیری منظم بخش مهمی از مدیریت بیماری است. برخی عوارض ممکن است به درمان دارویی پاسخ دهند و برخی دیگر به اقدامات تخصصی مانند تخلیه آبسه یا جراحی نیاز داشته باشند. بروز درد شدید شکم، تب مداوم، استفراغ، نفخ قابلتوجه یا تغییر ناگهانی در دفع باید جدی گرفته شود. در صورت وجود علائم شدید، ارزیابی سریع پزشکی میتواند از تأخیر در درمان عوارض جلوگیری کند.
آیا بیماری کرون باعث انسداد روده میشود؟ علائم تنگی و انسداد روده
بله، کرون میتواند در برخی بیماران باعث تنگی و انسداد روده شود. التهاب طولانیمدت ممکن است با ایجاد بافت اسکار همراه شود و قطر داخلی روده را کاهش دهد. در نتیجه، عبور غذا و سایر محتویات گوارشی دشوارتر میشود. انسداد ممکن است نسبی یا کامل باشد و شدت علائم آن به محل و میزان انسداد بستگی دارد. این عارضه از مشکلات مهمی است که گاهی نیاز به درمان بیمارستانی پیدا میکند.
علائم احتمالی انسداد شامل درد و گرفتگی شکم، نفخ، تهوع، استفراغ، یبوست یا ناتوانی در دفع گاز و مدفوع است. البته وجود این علائم بهتنهایی به معنی انسداد ناشی از کرون نیست و تشخیص باید با ارزیابی پزشکی و در صورت نیاز تصویربرداری انجام شود. اگر انسداد کامل باشد، ادامه یافتن آن میتواند به اختلال خونرسانی، آسیب بافت روده و عوارض جدیتر منجر شود.
در مواردی که انسداد به دلیل تنگی ناشی از اسکار ایجاد شده باشد، دارو بهتنهایی همیشه مشکل مکانیکی را برطرف نمیکند و ممکن است مداخلات تخصصی یا جراحی مطرح شود. انتخاب روش درمان به محل تنگی، شدت انسداد، وضعیت عمومی بیمار و یافتههای تصویربرداری بستگی دارد. اگر فرد دچار درد شدید شکم، استفراغ مکرر یا قطع دفع گاز و مدفوع شود، مراجعه فوری به مرکز درمانی ضروری است.
آیا بیماری کرون درمان قطعی دارد؟ بررسی روشهای کنترل و درمان بیماری
در حال حاضر درمانی که بتواند کرون را بهطور قطعی و دائمی از بین ببرد وجود ندارد، اما روشهای درمانی مختلفی برای کنترل التهاب و کاهش علائم در دسترس هستند. هدف درمان معمولاً ایجاد و حفظ دوره خاموشی، کاهش دفعات شعلهور شدن و جلوگیری از آسیب بیشتر به روده است. انتخاب روش درمان به شدت بیماری، محل التهاب، سابقه درمان و شرایط اختصاصی هر بیمار بستگی دارد.
پزشک ممکن است از داروهای ضدالتهاب، کورتیکواستروئیدها برای دورههای مشخص، داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی، داروهای بیولوژیک یا برخی داروهای مولکول کوچک استفاده کند. نوع دارو و مدت مصرف باید بر اساس وضعیت بیمار تعیین شود. کورتیکواستروئیدها معمولاً برای کنترل کوتاهمدت شعلهوری به کار میروند و استفاده طولانیمدت آنها میتواند عوارضی داشته باشد؛ بنابراین مصرف و قطع آنها باید تحت نظر پزشک انجام شود.
جراحی نیز در برخی بیماران بخشی از روند درمان است، اما جراحی به معنای ریشهکن شدن بیماری نیست؛ زیرا التهاب میتواند در بخشهای دیگری از دستگاه گوارش دوباره ایجاد شود. با این حال، جراحی میتواند برای عوارضی مانند انسداد ناشی از اسکار، فیستول، آبسه، خونریزی تهدیدکننده زندگی یا بیماری مقاوم به درمان دارویی ضروری باشد. تصمیم درباره جراحی پس از ارزیابی دقیق شرایط بیمار و بررسی گزینههای موجود گرفته میشود.
مطالب این مقاله با استفاده از اطلاعات و منابع پزشکی معتبر تدوین شده است. برای بررسی دقیقتر علائم، علل، روشهای تشخیص، تغذیه و شیوههای درمان بیماری کرون میتوانید به مطالب علمی منتشرشده توسط NIDDK؛ مؤسسه ملی دیابت و بیماریهای گوارشی و کلیوی آمریکا مراجعه کنید. اطلاعات این مؤسسه زیرمجموعه مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH) است و محتوای آن توسط متخصصان و کارشناسان علمی بررسی میشود. بنابراین این منبع میتواند برای مطالعه بیشتر درباره بیماری کرون و بیماریهای التهابی روده مورد استفاده قرار گیرد.
سوالات متداول درباره بیماری کرون و علائم بیماری التهابی روده
بیماری کرون چیست و چه قسمتهایی از بدن را درگیر میکند؟
بیماری کرون یک بیماری التهابی مزمن روده است که میتواند هر بخش از دستگاه گوارش، از دهان تا مقعد، را درگیر کند. التهاب در این بیماری ممکن است بهصورت نواحی جدا از هم ایجاد شود و شدت آن در افراد مختلف متفاوت است.
علائم بیماری کرون چیست؟
علائم بیماری کرون میتواند شامل اسهال مداوم، درد و گرفتگی شکم، کاهش اشتها، کاهش وزن، خستگی و گاهی تب باشد. برخی بیماران ممکن است علائم خارج از دستگاه گوارش مانند مشکلات مفصلی، پوستی یا چشمی نیز داشته باشند.
تفاوت بیماری کرون و کولیت اولسراتیو چیست؟
بیماری کرون میتواند قسمتهای مختلف دستگاه گوارش را درگیر کند و التهاب آن ممکن است در نواحی پراکنده ایجاد شود. کولیت اولسراتیو عمدتاً روده بزرگ و راستروده را درگیر میکند و التهاب آن معمولاً پیوسته است. تشخیص تفاوت این دو بیماری با بررسیهای پزشکی و آزمایشهای تخصصی انجام میشود.
بیماری کرون چگونه تشخیص داده میشود؟
برای تشخیص بیماری کرون معمولاً سابقه پزشکی و علائم بیمار بررسی میشود و ممکن است آزمایش خون و مدفوع، کولونوسکوپی، نمونهبرداری و روشهای تصویربرداری انجام شود. معمولاً یک آزمایش واحد برای تشخیص قطعی بیماری کرون کافی نیست و پزشک مجموعهای از یافتهها را ارزیابی میکند.
آیا بیماری کرون باعث کاهش وزن و لاغری میشود؟
بله، بیماری کرون در برخی افراد میتواند باعث کاهش وزن شود. کاهش اشتها، درد شکم، اسهال، اختلال در جذب برخی مواد مغذی و افزایش نیاز بدن در دورههای التهاب از عواملی هستند که میتوانند در کاهش وزن نقش داشته باشند. کاهش وزن قابل توجه نیازمند بررسی پزشکی است.
آیا بیماری کرون باعث انسداد روده میشود؟
بله، التهاب طولانیمدت بیماری کرون در برخی بیماران میتواند باعث ایجاد تنگی در روده شود و در موارد شدید عبور محتویات روده را دشوار کند. درد و گرفتگی شکم، نفخ، استفراغ و ناتوانی در دفع مدفوع یا گاز از علائمی هستند که در صورت بروز نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند.