اگر ترجیح میدهید محتوای این صفحه را گوش دهید، در این بخش شما میتوانید از محتوای صوتی که به صورت پادکست تهیه شده استفاده کنید. این پادکست تحت نظر پزشک نگارش و تدوین شده و نام گوینده آن در پایین پادکست ذکر شده است. مجری تمام پادکست های این وبسایت، مرکز آمبولانس خصوصی آرمان بوده و حق انتشار آن محفوظ است.
این پادکست شامل نکات کاربردی است که ممکن است در متن به آن پرداخته نشده باشد؛ درنتیجه توصیه میکنیم حتما آنرا بررسی کنید.
فایل پادکست برای این مقاله وجود ندارد.
مسمومیت دارویی یکی از مشکلات جدی پزشکی است که در اثر مصرف بیش از حد دارو، استفاده نادرست یا تداخل دارویی رخ میدهد. در این مقاله با علائم مسمومیت دارویی، نشانههای اوردوز، مسمومیت در کودکان، روش‌های تشخیص و درمان، انواع پادزهر و اقدامات اولیه در شرایط اضطراری آشنا می‌شوید. همچنین توضیح می‌دهیم چه زمانی باید با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و چگونه می‌توان از عوارض خطرناک مسمومیت پیشگیری کرد.
مسمومیت دارویی زمانی اتفاق میافتد که بدن در معرض مقدار بیش از حد یک دارو قرار بگیرد یا دارویی به روشی نادرست مصرف شود و سلامت فرد را به خطر بیندازد. این وضعیت ممکن است در اثر مصرف اشتباهی چند قرص، تکرار دوز دارو، مصرف هم‌زمان داروهای ناسازگار یا استفاده نادرست از داروهای تجویزی ایجاد شود. شدت مسمومیت به نوع دارو، مقدار مصرفشده، سن فرد و وضعیت سلامت او بستگی دارد.
بسیاری از افراد تصور می‌کنند مسمومیت فقط زمانی رخ میدهد که تعداد زیادی قرص به‌صورت یک‌جا مصرف شود؛ درحالی‌که حتی مصرف بیش از حد بعضی داروها در چند نوبت نیز میتواند خطرناک باشد. برای مثال، مصرف مکرر داروهای حاوی استامینوفن ممکن است باعث آسیب کبدی شود، بدون اینکه فرد در ساعات اولیه نشانه مشخصی احساس کند. به همین دلیل، نداشتن علائم فوری به معنای بی‌خطر بودن وضعیت نیست.
این مشکل ممکن است برای هر فردی اتفاق بیفتد؛ از سالمندانی که چند دارو مصرف می‌کنند تا کودکانی که به‌طور اتفاقی به بسته‌های دارویی دسترسی پیدا می‌کنند. گاهی نیز اشتباه در اندازه‌گیری شربت یا مصرف داروی فرد دیگر باعث بروز مشکل می‌شود. اگر احتمال مصرف بیش از حد دارو وجود دارد، بهتر است حتی در صورت طبیعی بودن حال بیمار، فوراً با اورژانس یا مرکز اطلاع‌رسانی مسمومیتها تماس بگیرید و منتظر ظاهر شدن علائم نمانید.
علائم مسمومیت دارویی با توجه به نوع ماده مصرفشده متفاوت است و ممکن است از نشانههای ساده‌ای مانند تهوع و سرگیجه تا اختلالات جدی تنفسی و قلبی متغیر باشد. برخی افراد در ساعات اولیه دچار خوابآلودگی، سردرد، استفراغ یا گیجی میشوند؛ درحالی‌که در بعضی مسمومیتها، علائم با تأخیر ظاهر میشوند. بنابراین، تشخیص وضعیت بیمار فقط بر اساس شدت نشانههای اولیه امکان‌پذیر نیست.
در موارد شدید، مصرف بیش از حد دارو میتواند سطح هوشیاری را کاهش دهد، ضربان قلب را مختل کند یا باعث تشنج و مشکلات تنفسی شود. اگر فرد پس از مصرف دارو به‌سختی بیدار می‌شود، تنفس غیرطبیعی دارد یا پاسخ مناسبی به صدا و تحریک نمی‌دهد، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت. در چنین شرایطی، تلاش برای درمان خانگی یا خوراندن مواد مختلف میتواند وضعیت بیمار را بدتر کند.
| شدت وضعیت | علائم احتمالی | اقدام مناسب |
|---|---|---|
| خفیف | تهوع، سردرد، سرگیجه یا ناراحتی معده | دریافت راهنمایی پزشکی و بررسی احتمال مسمومیت |
| متوسط | خوابآلودگی غیرعادی، گیجی، استفراغ مکرر یا اختلال تعادل | ارزیابی فوری پزشکی و خودداری از درمان خودسرانه |
| شدید | تشنج، بیهوشی، اختلال تنفس یا ضربان قلب غیرطبیعی | تماس فوری با اورژانس ۱۱۵ |
| بدون علامت ظاهری | احتمال مصرف بیش از حد دارو بدون بروز علائم اولیه | دریافت فوری راهنمایی پزشکی و منتظر نماندن برای ظهور علائم |
وجود هرکدام از علائم شدید، به‌خصوص اختلال تنفس، تشنج یا بیهوشی، یک وضعیت اورژانسی است. تا رسیدن نیروهای امدادی، چیزی به فرد بیهوش نخورانید و او را وادار به استفراغ نکنید. اگر فرد تنفس طبیعی ندارد، طبق راهنمایی اپراتور اورژانس اقدامات احیا را آغاز کنید.
بسیاری از داروها حتی در صورت مصرف صحیح، ممکن است عوارضی مانند تهوع، خشکی دهان، خوابآلودگی یا سرگیجه ایجاد کنند. این عوارض معمولاً در بروشور دارو توضیح داده میشوند و بسته به نوع دارو، مقدار مصرف و شرایط جسمی فرد متفاوت هستند. بااین‌حال، بروز یک عارضه به‌تنهایی به معنای مسمومیت نیست و برای تشخیص دقیق باید زمان شروع علائم، مقدار داروی مصرفشده و وضعیت عمومی بیمار بررسی شود.
در مقابل، مسمومیت دارویی زمانی مطرح می‌شود که مقدار مصرفی یا نحوه مواجهه با دارو باعث ایجاد اثرات زیان‌بار شود. برای مثال، خوابآلودگی خفیف پس از مصرف یک داروی تجویزشده ممکن است از عوارض شناخته‌شده آن باشد؛ اما خوابآلودگی شدید، کاهش هوشیاری یا کند شدن تنفس میتواند نشانه یک وضعیت خطرناک باشد. البته بعضی مسمومیتها، از جمله مسمومیت با استامینوفن، ممکن است در ابتدا علائم واضحی نداشته باشند.
اگر پس از مصرف دارو با نشانه‌ای غیرعادی مواجه شدید، مقدار مصرفشده را بررسی کنید و از مصرف دوز اضافی تا دریافت راهنمایی پزشکی خودداری کنید. در صورت شک به مصرف بیش از حد، حتی اگر علائم خفیف باشند، باید سریعاً از متخصصان کمک بگیرید. همچنین برای آشنایی با اصول برخورد با یک نوع دیگر از مسمومیت، مطالعه راهنمای کمک های اولیه در مسمومیت غذایی میتواند مفید باشد؛ البته اقدامات لازم برای مسمومیت غذایی با مسمومیت دارویی یکسان نیستند.
داروهای آرام‌بخش و خواب‌آور برای کاهش اضطراب یا کمک به خواب تجویز میشوند، اما مصرف بیش از حد آن‌ها ممکن است عملکرد مغز و دستگاه عصبی را مختل کند. مسمومیت دارویی ناشی از این گروه میتواند با خوابآلودگی شدید، گیجی، اختلال تعادل و کاهش هوشیاری همراه باشد. در موارد شدید، به‌ویژه هنگام مصرف هم‌زمان با الکل یا داروهای مخدر و مسکن‌های قوی، خطر سرکوب تنفس افزایش پیدا میکند.
یکی از اشتباهات رایج این است که فرد به دلیل اثر نکردن سریع داروی خواب‌آور، مقدار دیگری مصرف میکند. این کار ممکن است باعث تجمع دارو در بدن و تشدید عوارض شود. سالمندان و افرادی که بیماری‌های زمینه‌ای دارند نیز ممکن است نسبت به اثرات این داروها حساس‌تر باشند. اگر پس از مصرف این داروها، تنفس فرد آهسته شود یا بیدار کردن او دشوار باشد، باید وضعیت را اورژانسی در نظر گرفت.
در چنین شرایطی، بیمار را تنها نگذارید و از دادن قهوه، نوشیدنی انرژی‌زا یا داروهای دیگر برای برطرف کردن خوابآلودگی خودداری کنید. اگر فرد بیهوش است اما تنفس طبیعی دارد، او را در وضعیت ریکاوری به پهلو قرار دهید؛ مگر اینکه احتمال آسیب ستون فقرات مطرح باشد. در صورت اختلال تنفس، بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید و دستورهای اپراتور را دنبال کنید.
استامینوفن یکی از داروهای رایج برای کاهش درد و تب است و به دلیل دسترسی آسان، گاهی بدون توجه کافی به مقدار مجاز مصرف می‌شود. مصرف بیش از حد این دارو ممکن است به کبد آسیب جدی وارد کند. خطر زمانی بیشتر می‌شود که فرد چند فرآورده مختلف را هم‌زمان مصرف کند، زیرا برخی داروهای سرماخوردگی و مسکن‌های ترکیبی نیز حاوی استامینوفن هستند.
نکته مهم این است که مسمومیت دارویی با استامینوفن ممکن است در ساعات ابتدایی نشانههای مشخصی نداشته باشد یا فقط با تهوع، استفراغ و احساس ناخوشی همراه شود. آسیب کبدی میتواند در ادامه پیشرفت کند و به همین دلیل، منتظر ماندن برای بروز علائم شدید خطرناک است. اگر احتمال مصرف بیش از حد وجود دارد، باید بدون تأخیر ارزیابی پزشکی انجام شود؛ حتی اگر فرد در ظاهر حال خوبی داشته باشد.
در بیمارستان، پزشک بر اساس زمان مصرف، مقدار احتمالی دارو، آزمایش خون و سایر یافته‌ها درباره درمان تصمیم می‌گیرد. در برخی موارد، داروی پادزهر به نام ان‌استیل‌سیستئین (N-acetylcysteine) میتواند از آسیب کبدی جلوگیری کند یا شدت آن را کاهش دهد. اثربخشی درمان به شرایط بیمار و زمان شروع آن بستگی دارد؛ بنابراین، در صورت شک به مصرف بیش از حد، مراجعه فوری اهمیت زیادی دارد.
داروهای قلبی برای کنترل فشار خون، تنظیم ضربان قلب و درمان برخی بیماری‌های قلبی استفاده میشوند. بااین‌حال، مصرف اشتباه یا بیش از حد بعضی از آن‌ها ممکن است باعث افت شدید فشار خون، کندی یا نامنظمی ضربان قلب و اختلال در گردش خون شود. خطر این وضعیت به نوع دارو وابسته است؛ برای مثال، مسمومیت با برخی مسدودکننده‌های بتا یا مسدودکننده‌های کانال کلسیم میتواند به عوارض جدی منجر شود.
علائم احتمالی شامل ضعف شدید، سرگیجه، تعریق سرد، غش، تپش قلب یا کاهش سطح هوشیاری است. بعضی از این نشانهها ممکن است در ابتدا شبیه افت فشار خون معمولی به نظر برسند، اما اگر پس از مصرف اشتباه دارو ایجاد شده باشند، نباید نادیده گرفته شوند. افراد سالمند یا کسانی که چند داروی قلبی مصرف می‌کنند، ممکن است در معرض خطر بیشتری قرار داشته باشند و به ارزیابی سریع نیاز پیدا کنند.
در صورت شک به مصرف بیش از حد داروی قلبی، با اورژانس تماس بگیرید و نام دارو، مقدار احتمالی مصرف و زمان آن را اعلام کنید. بدون توصیه پزشک، داروی دیگری برای بالا بردن فشار خون یا تنظیم ضربان به بیمار ندهید. همچنین اگر بیمار بیهوش شده است، از خوراندن آب و غذا خودداری کنید. برای انتقال ایمن بیمار و دریافت کمک تخصصی، استفاده از خدمات آمبولانس خصوصی تهران در شرایط مناسب میتواند مطرح باشد؛ بااین‌حال، در وضعیت تهدیدکننده حیات باید فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
داروهای ضدافسردگی برای درمان افسردگی و برخی اختلالات اضطرابی تجویز میشوند، اما مصرف بیش از مقدار تجویزشده میتواند خطرناک باشد. شدت مسمومیت دارویی در این گروه به نوع دارو، مقدار مصرف، بیماری‌های زمینه‌ای و مصرف هم‌زمان سایر مواد بستگی دارد. بعضی داروها ممکن است باعث خوابآلودگی و افت فشار خون شوند، درحالی‌که برخی دیگر احتمال بروز تشنج، اختلال ضربان قلب یا سندرم سروتونین را افزایش می‌دهند.
سندرم سروتونین واکنشی بالقوه خطرناک است که در اثر افزایش بیش از حد فعالیت سروتونین در بدن رخ میدهد. بی‌قراری، تعریق شدید، لرزش، افزایش دمای بدن، اسهال و سفتی عضلات از نشانههای احتمالی آن هستند. این وضعیت ممکن است در اثر ترکیب نامناسب بعضی داروها یا مصرف بیش از حد ایجاد شود. در صورت مشاهده تب بالا، گیجی شدید، تشنج یا اختلال هوشیاری، ارزیابی اورژانسی ضروری است.
اگر احتمال مصرف بیش از حد داروی ضدافسردگی وجود دارد، منتظر ظاهر شدن علائم نمانید و با اورژانس یا مرکز اطلاع‌رسانی مسمومیتها تماس بگیرید. بسته دارو را نگه دارید تا نام و مقدار آن مشخص باشد و از ایجاد استفراغ یا مصرف خودسرانه داروهای دیگر خودداری کنید. درمان به نوع دارو و علائم بیمار بستگی دارد و ممکن است به پایش قلب، بررسی آزمایشگاهی و مراقبت تخصصی نیاز داشته باشد.
داروهای ضدتشنج برای کنترل حملات صرع و برخی اختلالات عصبی تجویز میشوند، اما مصرف بیش از مقدار تجویزشده ممکن است عملکرد دستگاه عصبی را مختل کند. شدت مسمومیت دارویی در این گروه به نوع دارو، مقدار مصرفشده و شرایط جسمی بیمار بستگی دارد. خوابآلودگی شدید، سرگیجه، اختلال تعادل، دوبینی، تهوع و گیجی از نشانههای احتمالی هستند و در موارد شدید ممکن است کاهش هوشیاری یا اختلال تنفس رخ دهد.
اگر احتمال مصرف بیش از حد داروی ضدتشنج وجود دارد، حتی در صورت خفیف بودن علائم باید سریعاً با اورژانس یا مرکز اطلاع‌رسانی مسمومیتها تماس بگیرید. بسته دارو و اطلاعات مربوط به زمان مصرف را نگه دارید و از ایجاد استفراغ یا دادن داروهای دیگر بدون دستور پزشک خودداری کنید. همچنین قطع ناگهانی داروی ضدتشنج در فرد مبتلا به صرع میتواند خطرناک باشد؛ بنابراین، ادامه یا تغییر درمان باید با نظر پزشک انجام شود.
کودکان به دلیل وزن کمتر و کنجکاوی طبیعی، در برابر مصرف اتفاقی داروها آسیب‌پذیر هستند. مسمومیت دارویی در کودکان ممکن است زمانی رخ دهد که کودک شربت، قرص یا مکملی را که در دسترس قرار گرفته مصرف کند. حتی مقدار کمی از بعضی داروها میتواند برای کودک خطرناک باشد؛ بنابراین، نباید فقط بر اساس تعداد قرص‌های باقی‌مانده یا ظاهر طبیعی کودک درباره بی‌خطر بودن وضعیت تصمیم گرفت.
علائم احتمالی شامل استفراغ، خوابآلودگی غیرعادی، بی‌قراری، اختلال تعادل، تشنج یا تغییر الگوی تنفس است. اگر احتمال میدهید کودک دارویی را بلعیده، منتظر بروز نشانهها نمانید و فوراً راهنمایی پزشکی دریافت کنید. دهان کودک را برای خارج کردن باقی‌مانده قابل مشاهده بررسی کنید، اما انگشت خود را کورکورانه داخل دهان نبرید و او را وادار به استفراغ نکنید. در صورت اختلال هوشیاری یا تنفس، تماس فوری با اورژانس ضروری است.
برای کاهش خطر در خانه، نکات زیر را رعایت کنید:
تشخیص مسمومیت دارویی با بررسی شرح حال بیمار، نوع داروی مصرفشده، مقدار احتمالی و زمان مواجهه آغاز می‌شود. پزشک همچنین علائمی مانند تغییر سطح هوشیاری، فشار خون، ضربان قلب و الگوی تنفس را ارزیابی میکند. اگر بیمار قادر به پاسخ‌گویی نباشد، اطلاعات همراهان، بسته داروها یا نسخه‌های پزشکی میتواند به شناسایی عامل مسمومیت کمک کند. بااین‌حال، درمان موارد شدید نباید برای یافتن نام دقیق دارو به تأخیر بیفتد.
بر اساس شرایط بیمار، ممکن است آزمایش خون، اندازه‌گیری قند، بررسی عملکرد کبد و کلیه، نوار قلب یا آزمایش‌های اختصاصی دارویی درخواست شود. همه مسمومیتها با یک آزمایش مشخص نمی‌شوند و نتیجه بررسی‌ها باید در کنار علائم و سابقه مصرف تفسیر شود. برای مثال، در مسمومیت احتمالی با استامینوفن، زمان مصرف و سطح دارو در خون میتواند در تصمیم‌گیری درباره درمان نقش مهمی داشته باشد.
پادزهر ماده یا درمانی است که میتواند اثر سمی یک دارو را خنثی کند، از آسیب بیشتر جلوگیری کند یا روند بهبود بیمار را تسریع کند. بااین‌حال، برای همه داروها پادزهر اختصاصی وجود ندارد و انتخاب درمان به نوع ماده، مقدار مصرف و وضعیت بیمار بستگی دارد. در مسمومیت دارویی، گاهی مراقبت حمایتی مانند کنترل تنفس، پایش قلب و اصلاح اختلالات بدن مهمترین بخش درمان است.
چند نمونه از پادزهرها و کاربردهای آن‌ها عبارت‌اند از:
این درمان‌ها باید بر اساس تشخیص و دستور متخصص استفاده شوند. استفاده خودسرانه از داروهای موسوم به پادزهر نه‌تنها راهکار ایمنی نیست، بلکه ممکن است درمان مناسب را به تأخیر بیندازد. در صورت احتمال مصرف بیش از حد دارو، اقدام درست تماس فوری با اورژانس و ارائه اطلاعات دقیق درباره ماده مصرفشده است.
شست‌وشوی معده روشی پزشکی است که در آن محتویات معده با استفاده از لوله و تجهیزات تخصصی خارج می‌شود. برخلاف تصور رایج، این روش درمان معمول همه موارد مسمومیت دارویی نیست و به‌ندرت، در شرایط خاص و پس از ارزیابی دقیق پزشک در نظر گرفته می‌شود. زمان گذشته از مصرف، نوع ماده، مقدار احتمالی و خطرات روش، همگی در تصمیم‌گیری نقش دارند.
شست‌وشوی معده ممکن است باعث ورود محتویات معده به ریه، آسیب به دستگاه گوارش یا بروز عوارض دیگر شود. به همین دلیل، در فردی که سطح هوشیاری کاهش یافته و راه هوایی او محافظت نشده است، انجام این روش میتواند خطرناک باشد. همچنین نباید در خانه با خوراندن آب‌نمک، تحریک گلو یا روش‌های مشابه تلاش کرد معده بیمار را تخلیه کرد؛ این اقدامات ممکن است وضعیت را بدتر کنند.
بعضی مسمومیتها در مدت کوتاهی باعث اختلال تنفس، آسیب قلبی یا کاهش سطح هوشیاری میشوند؛ درحالی‌که برخی دیگر، مانند بعضی موارد مصرف بیش از حد استامینوفن، ممکن است ابتدا علائم محدودی داشته باشند. مسمومیت دارویی زمانی یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود که نشانههای آسیب به عملکردهای حیاتی دیده شوند یا احتمال مصرف مقدار خطرناکی از دارو وجود داشته باشد. در چنین شرایطی، منتظر ماندن برای شدیدتر شدن علائم تصمیم ایمنی نیست.
علائم هشدار که نیازمند تماس فوری با اورژانس هستند عبارت‌اند از:
تا رسیدن نیروهای امدادی، بیمار را تنها نگذارید و بسته داروها را برای بررسی آماده کنید. اگر فرد بیهوش است، چیزی به او نخورانید و او را وادار به استفراغ نکنید. در صورت نبود تنفس طبیعی، احیای قلبی‌ریوی را طبق آموزش قبلی یا دستور اپراتور اورژانس آغاز کنید.
انتقال بیمار دچار مسمومیت دارویی باید با توجه به شدت علائم و وضعیت عمومی او انجام شود. در صورت بیهوشی، تشنج، اختلال تنفس، درد قفسه سینه یا احتمال مصرف عمدی و خطرناک دارو، باید فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس گرفت. در این شرایط، انتقال بدون ارزیابی پزشکی یا رانندگی توسط همراه ممکن است خطرناک باشد؛ زیرا وضعیت بیمار میتواند در مسیر به‌سرعت تغییر کند.
هنگام تماس با اورژانس، نام دارو، مقدار احتمالی، زمان مصرف و علائم فعلی بیمار را توضیح دهید. اگر بسته دارو، نسخه یا فهرست داروهای مصرفی در دسترس است، آن‌ها را برای تیم درمان آماده کنید. بیمار را مجبور به راه رفتن نکنید و بدون دستور متخصص، غذا، نوشیدنی یا داروی دیگری به او ندهید. اطلاعات دقیق همراهان میتواند به انتخاب سریع‌تر اقدامات درمانی مناسب کمک کند.
مطالب این مقاله با استفاده از اطلاعات و راهنماهای پزشکی منتشرشده در منابع معتبر بین‌المللی، از جمله MedlinePlus، NHS و Poison Control تدوین شده است. این منابع اطلاعات علمی درباره علائم مسمومیت دارویی، اقدامات اولیه در مواجهه با اوردوز، روش‌های تشخیص و درمان و راهکارهای پیشگیری از مسمومیت ارائه می‌کنند. محتوای این مقاله با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین تشخیص، مشاوره یا درمان توسط پزشک نیست.
مسمومیت دارویی زمانی رخ میدهد که فرد مقدار بیش از حد یک دارو مصرف کند، داروی نامناسبی بخورد یا به دلیل تداخل دارویی و مصرف نادرست دچار عوارض خطرناک شود. این وضعیت ممکن است بر تنفس، هوشیاری، ضربان قلب و عملکرد اندامهای بدن تأثیر بگذارد.
علائم مسمومیت دارویی به نوع دارو و مقدار مصرفشده بستگی دارد و میتواند شامل تهوع، استفراغ، سرگیجه، خوابآلودگی غیرعادی، گیجی، تشنج، کاهش سطح هوشیاری یا اختلال تنفس باشد. گاهی علائم با تأخیر ظاهر میشوند؛ بنابراین پس از مصرف مشکوک نباید منتظر بروز نشانهها ماند.
در صورت احتمال مسمومیت دارویی، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و نام دارو، مقدار احتمالی و زمان مصرف را اعلام کنید. فرد را وادار به استفراغ نکنید و بدون دستور متخصص به او غذا، نوشیدنی یا داروی دیگری ندهید. بسته یا ورق دارو را برای بررسی در اختیار کادر درمان قرار دهید.
بله، حتی مقدار کمی از برخی داروها میتواند برای کودکان خطرناک باشد. اگر احتمال میدهید کودک دارویی را اشتباه یا بیش از حد مصرف کرده است، حتی در صورت نداشتن علائم، فوراً از اورژانس یا مرکز تخصصی مسمومیتها راهنمایی بگیرید. کودک را وادار به استفراغ نکنید و خودسرانه درمان نکنید.
در صورت تشنج، بیهوشی، دشواری تنفس، کبودی لبها، گیجی شدید یا احتمال مصرف بیش از حد دارو باید فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. منتظر شدید شدن علائم نمانید، زیرا برخی داروها ممکن است ابتدا نشانههای کمی ایجاد کنند اما بعداً عوارض جدی به وجود آورند.
