کتواسیدوز دیابتی یکی از عوارض جدی دیابت است که معمولاً در اثر کمبود انسولین و افزایش تولید کتونها ایجاد میشود و می‌تواند با علائمی مانند تشنگی شدید، تکرر ادرار، تهوع، استفراغ، درد شکم، تنفس کاسمال و بوی میوه‌ای دهان همراه باشد. در این مقاله با علل و عوامل محرک، علائم اولیه، نقش قند خون و کتونها، تفاوت آن با وضعیت هیپراسمولار، روش‌های تشخیص، درمان بیمارستانی و عوارض احتمالی کتواسیدوز دیابتی آشنا می‌شوید.
بیمار دیابتی را تصور کنید که از چند ساعت قبل به‌شدت تشنه شده، مرتب به سرویس بهداشتی میرود و حالا تهوع و استفراغ هم پیدا کرده است. خانواده متوجه شده‌اند تنفس او عمیق‌تر و غیرطبیعی شده و حال عمومی‌اش روزبه‌روز بدتر میشود. چنین شرایطی می‌تواند نشانه یک اورژانس جدی به نام کتواسیدوز دیابتی باشد؛ وضعیتی که معمولاً در اثر کمبود مؤثر انسولین و افزایش تولید کتونها ایجاد میشود و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد.
در این وضعیت، بدن نمی‌تواند به اندازه کافی از گلوکز برای تأمین انرژی سلول‌ها استفاده کند. در نتیجه، برای تأمین انرژی به سراغ چربی‌ها میرود و حاصل تجزیه آنها، یعنی کتونها، در خون افزایش پیدا می‌کنند. تجمع کتونها می‌تواند تعادل اسیدی خون را تغییر دهد و همراه با کم‌آبی و اختلالات الکترولیتی، وضعیت بیمار را شدیدتر کند. به همین دلیل، مشاهده استفراغ مکرر، تنفس غیرطبیعی یا تغییر سطح هوشیاری در فرد دیابتی اهمیت زیادی دارد.
DKA فقط به معنای بالا بودن قند خون نیست؛ برای تشخیص آن معمولاً وجود دیابت یا افزایش قند، افزایش کتونها و اسیدوز متابولیک در کنار یکدیگر بررسی میشوند. نکته مهم این است که قند خون در همه بیماران الزاماً به شکل بسیار شدید افزایش پیدا نمی‌کند و در برخی موارد DKA با قند کمتر از محدوده‌های معمول بحران‌های قند خون نیز دیده میشود. بنابراین نباید علائم هشدار را تنها بر اساس عدد قند نادیده گرفت.
برای درک علت ایجاد این عارضه باید نقش انسولین را بشناسیم. انسولین کمک میکند گلوکز موجود در خون وارد سلول‌ها شود و برای تولید انرژی مورد استفاده قرار بگیرد. وقتی انسولین کافی در بدن وجود نداشته باشد، سلول‌ها نمی‌توانند به شکل مناسب از گلوکز استفاده کنند. بدن این شرایط را مانند کمبود انرژی در نظر می‌گیرد و برای جبران آن، تجزیه چربی‌ها را افزایش می‌دهد؛ فرایندی که می‌تواند تولید کتونها را بالا ببرد.
در کتواسیدوز دیابتی، کمبود مطلق یا نسبی انسولین معمولاً با افزایش هورمون‌های مقابله‌کننده با اثر انسولین همراه میشود. هورمون‌هایی مانند گلوکاگون، آدرنالین، نورآدرنالین، کورتیزول و هورمون رشد می‌توانند تولید گلوکز در کبد و آزاد شدن اسیدهای چرب را افزایش دهند. در ادامه، کبد از اسیدهای چرب برای ساخت کتون استفاده میکند و با افزایش کتونها، اسیدوز متابولیک شکل می‌گیرد.
عوامل مختلفی می‌توانند این روند را شروع یا تشدید کنند؛ برای مثال، عفونت، بیماری حاد، استرس شدید جسمی یا قطع یا کاهش نامناسب انسولین از محرک‌های مهم هستند. گاهی بیمار به دلیل بی‌اشتهایی، تهوع یا بیماری مقدار غذای کمتری مصرف میکند و همزمان درمان دیابت را نیز تغییر می‌دهد. بنابراین در دوران بیماری، کنترل منظم قند خون و رعایت برنامه درمانی اهمیت زیادی دارد و در صورت بروز علائم جدی، ارزیابی پزشکی نباید به تأخیر بیفتد.
DKA بیشتر در افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ دیده میشود، زیرا بدن این افراد معمولاً با کمبود قابل توجه انسولین مواجه است. با این حال، تصور اینکه این عارضه فقط مخصوص دیابت نوع ۱ است درست نیست. افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ نیز در شرایط خاص می‌توانند دچار این وضعیت شوند، بهخصوص زمانی که بیماری حاد، عفونت، استرس شدید یا اختلال جدی در دریافت یا اثر انسولین وجود داشته باشد.
افرادی که سابقه DKA داشته‌اند نیز باید نسبت به علائم هشدار حساس‌تر باشند. همچنین ابتلا به عفونت‌هایی مانند عفونت ادراری یا ذات‌الریه می‌تواند بحران‌های قند خون را تحریک کند. قطع خودسرانه انسولین یا مصرف نامنظم آن نیز از عوامل مهم محسوب میشود. برخی داروهای گروه SGLT2 نیز با افزایش خطر DKA، بهویژه در شرایط خاص، ارتباط دارند و ممکن است حتی باعث نوعی DKA با قند خون نسبتاً پایین‌تر شوند.
اگر فرد دیابتی به دلیل بیماری شدید توانایی مراقبت از خود را از دست داده باشد، کمک اطرافیان اهمیت بیشتری پیدا میکند. در چنین شرایطی بهتر است قند خون و در صورت توصیه پزشک، کتونها بررسی شوند و علائم کم‌آبی، استفراغ، تنفس غیرطبیعی یا گیجی جدی گرفته شوند. اگر وضعیت بیمار رو به وخامت باشد و انتقال ایمن او به مرکز درمانی ضروری شود، آمبولانس خصوصی تهران می‌تواند در کنار خدمات اورژانسی و با توجه به شرایط بیمار برای انتقال پزشکی مورد استفاده قرار گیرد.
| علامت یا نشانه | علت یا توضیح | میزان اهمیت |
|---|---|---|
| تشنگی شدید | افزایش قند خون و کم‌آبی بدن | مهم |
| تکرر ادرار | دفع گلوکز و آب بیشتر از طریق ادرار | مهم |
| تهوع و استفراغ | افزایش کتونها و اسیدی شدن خون | هشداردهنده |
| درد شکم | یکی از علائم احتمالی، بهویژه در موارد شدید | هشداردهنده |
| تنفس کاسمال | تنفس عمیق و سریع برای جبران اسیدی شدن خون | بسیار مهم |
| بوی میوه‌ای دهان | ناشی از تجمع و دفع کتونها | هشداردهنده |
| ضعف و خستگی شدید | ناشی از کم‌آبی و اختلالات متابولیک | مهم |
| گیجی یا کاهش هوشیاری | می‌تواند نشانه تشدید وضعیت و نیاز به مراقبت فوری باشد | اورژانسی |
علائم اولیه DKA ممکن است در ابتدا شبیه بالا رفتن معمول قند خون به نظر برسند. تشنگی شدید، خشکی دهان و افزایش دفعات ادرار از نشانه‌هایی هستند که در اثر افزایش قند و دفع آب از طریق ادرار ایجاد میشوند. با پیشرفت وضعیت، ضعف، خستگی، کاهش وزن، تهوع، استفراغ و درد شکم نیز ممکن است ظاهر شوند. شدت و سرعت بروز علائم به شرایط زمینه‌ای و شدت بحران متابولیک بستگی دارد.
در کتواسیدوز دیابتی، بیمار ممکن است علاوه بر علائم گوارشی و کم‌آبی، تغییراتی در الگوی تنفس پیدا کند. تنفس عمیق و سریع، بوی میوه‌ای دهان و تغییر سطح هوشیاری از علائمی هستند که باید جدی گرفته شوند. اگر فرد دیابتی همزمان با قند بالا دچار استفراغ مداوم، ضعف شدید، گیجی یا تنفس غیرعادی شود، منتظر ماندن برای برطرف شدن خودبه‌خودی علائم تصمیم مناسبی نیست و ارزیابی فوری پزشکی اهمیت دارد.
برای تشخیص قطعی نمی‌توان فقط به علائم ظاهری یا عدد دستگاه قند خون تکیه کرد. پزشکان معمولاً قند خون یا سابقه دیابت، سطح کتون و شواهد اسیدوز متابولیک را بررسی می‌کنند. اندازه‌گیری بتا هیدروکسی‌بوتیرات خون می‌تواند برای ارزیابی کتونها کمک‌کننده باشد و آزمایش‌های تکمیلی برای بررسی الکترولیت‌ها، عملکرد کلیه و علت ایجاد بحران انجام میشود. بنابراین تشخیص دقیق باید در محیط درمانی و با بررسی مجموعه‌ای از یافته‌ها انجام شود.
تنفس کاسمال نوعی الگوی تنفسی عمیق و غیرطبیعی است که بدن برای جبران افزایش اسیدیته خون ایجاد میکند. وقتی اسیدهای کتون در خون افزایش پیدا می‌کنند، بدن تلاش میکند از طریق افزایش دفع دی‌اکسیدکربن، بخشی از اختلال اسیدی را جبران کند. در نتیجه تنفس بیمار ممکن است عمیق‌تر و محسوس‌تر از حالت معمول شود. این الگوی تنفس یکی از نشانه‌های مهم اسیدوز متابولیک شدید است.
در کتواسیدوز دیابتی، مشاهده تنفس کاسمال می‌تواند نشان‌دهنده پیشرفت اختلال متابولیک باشد و معمولاً در کنار علائم دیگری مانند تشنگی، ادرار زیاد، کم‌آبی، تهوع، استفراغ و ضعف دیده میشود. گاهی فرد یا خانواده تصور می‌کنند بیمار فقط به دلیل اضطراب یا خستگی نفس عمیق می‌کشد، اما اگر این تغییر در تنفس همراه با دیابت و علائم گوارشی باشد، باید احتمال یک بحران متابولیک جدی را در نظر گرفت.
نکته مهم این است که تنفس کاسمال یک بیماری مستقل نیست، بلکه واکنش بدن به اسیدوز محسوب میشود. بنابراین هدف درمان، فقط تغییر الگوی تنفس نیست؛ علت زمینه‌ای باید شناسایی و اصلاح شود. درمان DKA در بیمارستان معمولاً شامل جبران مایعات، تجویز انسولین، اصلاح اختلالات الکترولیتی و پیدا کردن عامل محرک است. در موارد شدید یا همراه با کاهش سطح هوشیاری، مراقبت دقیق‌تر و سطح بالاتری از پایش پزشکی مورد نیاز خواهد بود.
اگرچه کتواسیدوز بیشتر با دیابت نوع ۱ شناخته میشود، اما افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ نیز ممکن است در شرایط خاص به این وضعیت دچار شوند. زمانی که تولید یا اثر انسولین به اندازه‌ای کاهش پیدا کند که بدن نتواند تولید کتون را مهار کند، خطر ایجاد کتواسیدوز دیابتی افزایش می‌یابد. عفونت، بیماری شدید، جراحی، کم‌آبی و قطع یا کاهش نامناسب انسولین از عواملی هستند که می‌توانند این وضعیت را تحریک کنند.
یکی از نکات مهم در دیابت نوع ۲، مقاومت به انسولین است. اگر می‌پرسید مقاومت به انسولین چیست؟ باید بدانید که در این حالت سلول‌های بدن پاسخ کافی به انسولین نمی‌دهند و برای کنترل قند، بدن به انسولین بیشتری نیاز پیدا میکند. مقاومت به انسولین به‌تنهایی الزاماً به معنای DKA نیست، اما اگر عملکرد سلول‌های تولیدکننده انسولین نیز کاهش شدیدی پیدا کند، کمبود مؤثر انسولین می‌تواند زمینه‌ساز تولید بیش از حد کتونها شود.
برخی داروها نیز باید در افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ مورد توجه قرار گیرند. داروهای مهارکننده SGLT2 با افزایش خطر DKA ارتباط دارند و این عارضه گاهی با قند خون کمتر از مقادیر معمول بحران‌های قندی ظاهر میشود. به همین دلیل، فردی که از این داروها استفاده میکند و همزمان دچار تهوع، استفراغ، درد شکم، ضعف یا تنفس غیرطبیعی شده است، نباید صرفاً به یک عدد نسبتاً طبیعی قند خون اطمینان کند.
DKA و HHS هر دو از بحران‌های حاد و جدی دیابت محسوب میشوند، اما الگوی اختلال متابولیک آنها یکسان نیست. در DKA، افزایش کتونها و اسیدوز متابولیک نقش اصلی دارند، در حالی که HHS بیشتر با افزایش شدید قند خون، افزایش اسمولالیته و کم‌آبی قابل توجه شناخته میشود. البته ممکن است ویژگی‌های هر دو وضعیت همزمان در یک بیمار وجود داشته باشند و تشخیص نهایی بر اساس مجموعه آزمایش‌ها انجام شود.
در کتواسیدوز دیابتی معمولاً کمبود مطلق یا نسبی انسولین اجازه می‌دهد تجزیه چربی‌ها و تولید کتون افزایش پیدا کند. در HHS مقداری انسولین در بدن باقی می‌ماند که معمولاً برای مهار قابل توجه تولید کتون کافی است، اما برای کنترل شدید قند خون کافی نیست. HHS بیشتر در افراد مسن‌تر مبتلا به دیابت نوع ۲ گزارش میشود، در حالی که DKA در افراد جوان‌تر و مبتلایان به دیابت نوع ۱ شایع‌تر است.
از نظر علائم نیز همپوشانی زیادی وجود دارد؛ تشنگی، ادرار زیاد، ضعف و کم‌آبی ممکن است در هر دو دیده شوند. در HHS، اختلال سطح هوشیاری می‌تواند برجسته باشد، در حالی که علائمی مانند تنفس عمیق و بوی میوه‌ای دهان بیشتر با کتوز و اسیدوز همراه هستند. گاهی شدت بیماری به حدی است که انتقال بیمار به مرکز مجهز ضروری میشود و در شرایط مناسب آمبولانس خصوصی بین شهری می‌تواند برای انتقال پزشکی بیمار به مرکز درمانی مورد استفاده قرار گیرد.
تشخیص DKA فقط با اندازه‌گیری قند خون انجام نمی‌شود. پزشک معمولاً سه موضوع اصلی را بررسی میکند: وضعیت قند یا سابقه دیابت، افزایش کتونها و وجود اسیدوز متابولیک. طبق معیارهای جدید، دامنه قند خون در زمان بروز DKA می‌تواند متفاوت باشد و بهخصوص در DKA مرتبط با برخی داروها، بیمار ممکن است قند خون بسیار بالایی نداشته باشد. بنابراین علائم بیمار باید همراه با نتایج آزمایش‌ها تفسیر شوند.
برای بررسی کتونها می‌توان از آزمایش خون یا ادرار استفاده کرد. اندازه‌گیری بتا هیدروکسی‌بوتیرات خون اطلاعات مستقیمی درباره یکی از مهم‌ترین کتون‌های موجود در DKA ارائه می‌دهد و می‌تواند برای تشخیص و پیگیری روند درمان مفید باشد. آزمایش‌های الکترولیت‌ها، کراتینین، اوره، گاز خون و سایر بررسی‌های متابولیک نیز به پزشک کمک می‌کنند شدت اختلال و وضعیت آب و املاح بدن را ارزیابی کند.
در کنار این آزمایش‌ها، پزشک باید علت شروع بحران را نیز جست‌وجو کند. عفونت‌ها، بهویژه عفونت ادراری و ذات‌الریه، از محرک‌های شناخته‌شده بحران‌های قند خون هستند. اگر بیمار همزمان علائمی مانند تکرر ادرار، سوزش یا بی اختیاری ادراری چیست را مطرح کند، بررسی وضعیت دستگاه ادراری می‌تواند بخشی از ارزیابی علت زمینه‌ای باشد. هدف این بررسی‌ها فقط تأیید DKA نیست، بلکه پیدا کردن عامل محرک و جلوگیری از تکرار آن نیز اهمیت دارد.
دیابت نوع ۱ یکی از مهم‌ترین شرایط مرتبط با DKA است، زیرا در این بیماری بدن معمولاً توانایی تولید مقدار کافی انسولین را ندارد. وقتی انسولین کافی در گردش خون وجود نداشته باشد، گلوکز نمی‌تواند به شکل مناسب برای تأمین انرژی سلول‌ها استفاده شود. بدن در پاسخ، تجزیه چربی‌ها را افزایش می‌دهد و کتونها تولید میشوند. افزایش قابل توجه کتونها همراه با اسیدوز می‌تواند بیمار را وارد یک وضعیت اورژانسی کند.
کتواسیدوز دیابتی در فرد مبتلا به نوع ۱ ممکن است هنگام تشخیص اولیه بیماری نیز ظاهر شود؛ به همین دلیل گاهی فرد بدون اینکه قبلاً از دیابت خود اطلاع داشته باشد، با تشنگی شدید، ادرار زیاد، کاهش وزن، تهوع، استفراغ یا مشکل در تنفس به مرکز درمانی مراجعه میکند. بیماری‌های عفونی، حذف یا دریافت ناکافی انسولین و استرس‌های شدید جسمی نیز می‌توانند خطر بروز این بحران را افزایش دهند.
در برخی افراد مبتلا به دیابت نوع ۱، بیماری‌های خودایمنی دیگری نیز ممکن است همزمان وجود داشته باشند. برای نمونه، سلیاک چیست؟ بیماری‌ای است که با واکنش ایمنی به گلوتن و آسیب مخاط روده باریک ارتباط دارد و در افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ بیشتر از جمعیت عمومی دیده میشود. وجود بیماری‌های همراه می‌تواند مدیریت دیابت را پیچیده‌تر کند؛ بنابراین تنظیم منظم درمان، توجه به تغذیه و پیگیری پزشکی برای کاهش خطر بحران‌های متابولیک اهمیت دارد.
یکی از نشانه‌هایی که ممکن است در بیمار مبتلا به کتواسیدوز دیابتی دیده شود، ایجاد بویی شیرین یا شبیه میوه از دهان است. این بو به دلیل افزایش تولید کتونها و بهخصوص حضور استون ایجاد میشود. وقتی بدن به علت کمبود مؤثر انسولین شروع به مصرف گسترده چربی‌ها میکند، کتونها افزایش می‌یابند و بخشی از استون از طریق بازدم دفع میشود. این تغییر بو می‌تواند همراه با علائم دیگری مانند تهوع و تنفس عمیق باشد.
بوی میوه‌ای دهان به‌تنهایی برای تشخیص DKA کافی نیست، اما اگر همراه با تشنگی شدید، تکرر ادرار، تهوع، استفراغ، ضعف یا تنفس غیرطبیعی مشاهده شود، باید جدی گرفته شود. بعضی بیماران ممکن است ابتدا متوجه تغییر بوی دهان نشوند و اطرافیان آن را بهتر تشخیص دهند. بنابراین در فرد دیابتی که همزمان چند علامت هشدار دارد، بهتر است ارزیابی پزشکی سریع انجام شود و بررسی کتونها به تشخیص کمک کند.
نکته مهم این است که وجود بوی میوه‌ای نباید باعث شود خانواده فقط قند خون را اندازه‌گیری کرده و منتظر بمانند. DKA ممکن است با دامنه متفاوتی از قند خون ایجاد شود و در برخی موارد، بهویژه هنگام مصرف بعضی داروها، قند خون آن‌قدر بالا نیست که خانواده انتظار دارند. اگر بوی میوه‌ای با اختلال هوشیاری، استفراغ مکرر یا مشکل تنفسی همراه شده باشد، شرایط نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
قند خون بالا یکی از ویژگی‌های مهم DKA است، اما برخلاف تصور رایج، یک عدد مشخص نمی‌تواند به‌تنهایی این عارضه را تأیید یا رد کند. در معیارهای جدید، وجود قند خون بالاتر از ۲۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یا سابقه دیابت، در کنار افزایش کتونها و اسیدوز متابولیک، در تشخیص اهمیت دارد. بنابراین پزشک مجموعه‌ای از علائم، سابقه بیماری و نتایج آزمایشگاهی را در کنار هم بررسی میکند.
در بعضی بیماران، نوعی DKA با قند خون کمتر از ۲۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر رخ می‌دهد که به آن DKA یوگلیسمیک گفته میشود. کاهش دریافت غذا، بارداری، مصرف انسولین و برخی داروهای مهارکننده SGLT2 از عواملی هستند که می‌توانند در این وضعیت نقش داشته باشند. بنابراین اگر بیمار دیابتی با وجود قند نسبتاً پایین، دچار تهوع، استفراغ، ضعف یا تنفس غیرعادی شده باشد، بررسی کتونها همچنان اهمیت دارد.
برای همین، دستگاه اندازه‌گیری قند خون خانگی ابزار مفیدی برای پایش است، اما جای تشخیص پزشکی را نمی‌گیرد. اگر قند بالا همراه با علائم شدید باشد، یا فرد دیابتی دچار استفراغ و مشکل تنفسی شود، باید احتمال یک بحران متابولیک را جدی گرفت. در محیط درمانی علاوه بر قند، کتون خون یا ادرار، وضعیت اسید و باز، الکترولیت‌ها و عملکرد کلیه نیز بررسی میشوند تا شدت وضعیت مشخص شود.
کتونها موادی هستند که هنگام تجزیه چربی‌ها در بدن تولید میشوند و در شرایط معمول می‌توانند به‌عنوان منبع انرژی مورد استفاده قرار بگیرند. مشکل زمانی ایجاد میشود که به دلیل کمبود مؤثر انسولین، تجزیه چربی‌ها بیش از حد افزایش پیدا کند و تولید کتون از ظرفیت بدن برای مصرف و دفع آنها بیشتر شود. در این شرایط، تجمع کتون‌های اسیدی می‌تواند تعادل اسید و باز خون را مختل کند.
در کتواسیدوز دیابتی، یکی از مهم‌ترین کتونها بتا هیدروکسی‌بوتیرات است که در خون افزایش پیدا میکند. همراه شدن افزایش کتونها با اسیدوز متابولیک باعث کاهش pH و بی‌کربنات خون میشود. بدن برای جبران این تغییر، تنفس را عمیق‌تر و سریع‌تر میکند تا دی‌اکسیدکربن بیشتری دفع شود. همین پاسخ جبرانی می‌تواند به شکل تنفس کاسمال ظاهر شود و از نشانه‌های قابل توجه بحران باشد.
افزایش کتونها می‌تواند با تهوع، استفراغ، درد شکم و تغییر الگوی تنفس همراه شود و در موارد شدید، بیمار به مراقبت فوری پزشکی نیاز دارد. اگر شرایط بیمار به انتقال سریع به بیمارستان نیاز داشته باشد، آمبولانس خصوصی می‌تواند امکان جابه‌جایی ایمن‌تر را فراهم کند. کتواسیدوز دیابتی یک وضعیت جدی است و نباید علائم آن را صرفاً به بالا بودن قند خون یا ناراحتی گوارشی نسبت داد.
یکی از شایع‌ترین محرک‌های DKA، عفونت یا بیماری حاد است. عفونت‌هایی مانند عفونت دستگاه ادراری و ذات‌الریه می‌توانند نیاز بدن به انسولین را افزایش دهند و هورمون‌های مقابله‌کننده با انسولین را بیشتر کنند. در چنین شرایطی اگر مقدار انسولین کافی نباشد، قند خون و تولید کتون افزایش پیدا میکند. قطع یا حذف دوزهای انسولین نیز از عوامل مهمی است که می‌تواند زمینه بروز بحران را فراهم کند.
استرس‌های شدید جسمی مانند جراحی، سکته قلبی، سکته مغزی یا بیماری‌های جدی نیز می‌توانند تعادل متابولیک فرد دیابتی را مختل کنند. همچنین کاهش شدید مصرف غذا، کم‌آبی بدن و برخی شرایط خاص می‌توانند در ایجاد کتوز نقش داشته باشند. داروهای مهارکننده SGLT2 نیز با افزایش خطر DKA ارتباط دارند و در برخی موارد ممکن است بیمار با قند خون نه‌چندان بالا دچار کتواسیدوز شود؛ بنابراین علائم بالینی اهمیت زیادی دارند.
گاهی شروع DKA به دلیل یک عامل واحد نیست و چند مشکل همزمان در ایجاد آن نقش دارند. برای مثال، بیمار ممکن است به یک عفونت مبتلا شود، به دلیل تهوع کمتر غذا بخورد و همزمان برنامه مصرف انسولینش دچار اختلال شود. به همین دلیل هنگام درمان، پزشکان فقط روی پایین آوردن قند تمرکز نمی‌کنند، بلکه علت اصلی ایجاد بحران را نیز بررسی و درمان می‌کنند تا احتمال برگشت مجدد وضعیت کاهش پیدا کند.
عفونت‌ها، قطع یا کاهش نامناسب انسولین، استرس شدید جسمی و برخی بیماری‌های حاد می‌توانند زمینه بروز این وضعیت را فراهم کنند. در صورت شدت گرفتن علائم، بهویژه استفراغ مداوم، تنفس غیرطبیعی یا کاهش هوشیاری، بیمار باید سریع ارزیابی شود. در چنین شرایطی، استفاده از آمبولانس خصوصی جنوب تهران می‌تواند برای انتقال بیمار به مرکز درمانی و دریافت مراقبت تخصصی مورد استفاده قرار گیرد.
درمان DKA یک فرایند پزشکی است و معمولاً نیاز به پایش دقیق بیمار دارد. پایه‌های اصلی درمان شامل جبران مایعات، تجویز انسولین، اصلاح اختلالات الکترولیتی و پیدا کردن عامل محرک هستند. کم‌آبی معمولاً به دلیل افزایش دفع ادرار و از دست رفتن آب و املاح ایجاد میشود. بنابراین مایع‌درمانی به بازگرداندن حجم گردش خون و بهبود وضعیت آب بدن کمک میکند و بر اساس شرایط هر بیمار تنظیم میشود.
انسولین بخش مهم دیگری از درمان است، زیرا با مهار تولید کتون و کاهش قند خون به برطرف شدن فرآیند اصلی بیماری کمک میکند. سطح پتاسیم نیز اهمیت ویژه‌ای دارد و در طول درمان به‌صورت مکرر بررسی میشود، زیرا تغییرات پتاسیم می‌تواند خطرناک باشد. قند خون و آزمایش‌های مرتبط با الکترولیت‌ها، کتونها و اسید و باز نیز در فواصل مشخص پایش میشوند تا پاسخ بیمار به درمان ارزیابی شود.
شدت بیماری تعیین میکند بیمار به چه سطحی از مراقبت نیاز داشته باشد. موارد خفیف یا متوسط، در صورت فراهم بودن پایش مناسب، ممکن است در اورژانس یا بخش‌های تحت نظارت درمان شوند؛ اما DKA شدید، اختلال هوشیاری یا وجود یک بیماری بحرانی زمینه‌ای می‌تواند نیاز به مراقبت در بخش مراقبت‌های ویژه داشته باشد. درمان باید تحت نظر تیم پزشکی انجام شود و استفاده خودسرانه از انسولین یا مایعات برای درمان بحران توصیه نمی‌شود.
خود DKA می‌تواند باعث کم‌آبی شدید، اختلال الکترولیت‌ها، کاهش فشار خون و تغییر سطح هوشیاری شود. اگر درمان به‌موقع انجام نشود، اسیدوز و اختلالات متابولیک می‌توانند عملکرد طبیعی اندام‌های مختلف را مختل کنند. به همین دلیل این وضعیت یک اورژانس پزشکی محسوب میشود و بیمارانی که دچار علائم شدید هستند باید سریعاً تحت ارزیابی و درمان قرار بگیرند. شدت عوارض به شرایط زمینه‌ای و میزان پیشرفت بحران بستگی دارد.
در جریان درمان نیز برخی عوارض احتمالی باید به‌دقت تحت نظر باشند. افت قند خون، کاهش پتاسیم، آسیب حاد کلیه و برخی اختلالات اسید و باز از مشکلاتی هستند که ممکن است در روند درمان یا بیماری شدید مشاهده شوند. به همین دلیل، درمان DKA فقط پایین آوردن سریع قند نیست؛ تیم درمان باید تغییرات قند، الکترولیت‌ها، عملکرد کلیه، کتونها و وضعیت اسید و باز را مرتب بررسی کند.
خبر مهم این است که با تشخیص زودهنگام و درمان مناسب، پیامدهای DKA در بزرگسالان به شکل قابل توجهی بهتر شده است. با این حال، پیشگیری از تکرار آن اهمیت زیادی دارد. رعایت برنامه درمانی، توجه به علائم بیماری و عفونت، پایش قند و در شرایط توصیه‌شده بررسی کتونها می‌تواند به شناسایی زودتر مشکل کمک کند. هرگونه تغییر جدی در وضعیت بیمار دیابتی، بهویژه استفراغ یا مشکل تنفسی، نیازمند توجه پزشکی است.
مطالب این مقاله درباره علائم، علل، عوامل خطر و عوارض کتواسیدوز دیابتی با استفاده از اطلاعات پزشکی معتبر و منابع علمی، از جمله مطالب منتشرشده در وب‌سایت Mayo Clinic، تدوین و تکمیل شده است. برای مطالعه بیشتر درباره علائم و علل این عارضه و آشنایی با نشانه‌هایی که نیاز به دریافت مراقبت پزشکی دارند، می‌توانید به صفحه اختصاصی Mayo Clinic درباره کتواسیدوز دیابتی مراجعه کنید.
کتواسیدوز دیابتی یک عارضه جدی دیابت است که معمولاً در اثر کمبود انسولین و افزایش تولید کتونها ایجاد میشود. تجمع کتونها باعث اسیدی شدن خون میشود و اگر به‌موقع تشخیص داده نشده و درمان نشود، می‌تواند وضعیت عمومی بیمار را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد و عوارض جدی ایجاد کند.
تشنگی شدید، تکرر ادرار، ضعف و خستگی، تهوع و استفراغ، درد شکم و کم‌آبی بدن از علائم شایع هستند. در موارد شدیدتر ممکن است تنفس بیمار عمیق و سریع شود که به آن تنفس کاسمال گفته میشود. بوی میوه‌ای دهان، گیجی و کاهش هوشیاری نیز از نشانه‌هایی هستند که باید جدی گرفته شوند.
خیر، اگرچه کتواسیدوز دیابتی بیشتر در افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ دیده میشود، اما افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ نیز ممکن است به آن دچار شوند. عفونت، بیماری شدید، کمبود انسولین و برخی شرایط دیگر می‌توانند زمینه بروز این عارضه را در افراد مبتلا به هر دو نوع دیابت فراهم کنند.
قند خون در بیشتر موارد کتواسیدوز دیابتی افزایش پیدا میکند، اما میزان آن در همه بیماران یکسان نیست. در برخی موارد ممکن است بیمار با وجود قند خون نه‌چندان بالا، دچار افزایش کتون و اسیدی شدن خون باشد. به همین دلیل بررسی کتونها و سایر آزمایش‌های مربوط به وضعیت اسید و باز نیز اهمیت زیادی دارد.
تنفس کاسمال نوعی تنفس عمیق و سریع است که بدن برای جبران اسیدی شدن خون ایجاد میکند. بوی میوه‌ای یا شبیه استون در دهان نیز می‌تواند به دلیل افزایش کتونها ایجاد شود. اگر این علائم همراه با استفراغ، ضعف شدید، گیجی یا کاهش هوشیاری باشند، بیمار باید در سریع‌ترین زمان ممکن مورد ارزیابی پزشکی قرار گیرد.
درمان کتواسیدوز دیابتی معمولاً در بیمارستان انجام میشود و می‌تواند شامل تجویز مایعات وریدی، انسولین و اصلاح اختلالات الکترولیتی باشد. پزشکان در طول درمان قند خون، میزان کتونها و وضعیت اسید و باز بدن را بررسی می‌کنند. موارد شدید معمولاً به پایش دقیق و مراقبت پزشکی مداوم نیاز دارند.
