سلام، شما به پادکست وبسایت آمبولانس خصوصی آرمان گوش میدهید.
در این قسمت میخواهیم درباره بیماری سلیاک صحبت کنیم؛ بیماریای که گاهی با نفخ و مشکلات ساده گوارشی اشتباه گرفته میشود، اما در صورت تشخیص ندادن میتواند جذب مواد مغذی را مختل کند و به کمخونی، ضعف استخوانها و مشکلات رشد منجر شود. همچنین بررسی میکنیم که سلیاک چه تفاوتی با حساسیت به گلوتن دارد، چگونه تشخیص داده میشود، چه غذاهایی برای مبتلایان مناسب هستند و چرا شروع رژیم بدون گلوتن پیش از انجام آزمایشها میتواند تشخیص را دشوار کند.
بیماری سلیاک یک اختلال خودایمنی است که در افراد مستعد ژنتیکی، با مصرف گلوتن فعال میشود. گلوتن گروهی از پروتئینهاست که در گندم، جو و چاودار وجود دارد. در این بیماری، سیستم ایمنی به حضور گلوتن واکنش نشان میدهد و به پوشش داخلی روده باریک آسیب میرساند. در نتیجه، پرزهای ظریفی که وظیفه جذب مواد مغذی را بر عهده دارند، کوتاه یا تخریب میشوند و بدن ممکن است نتواند آهن، کلسیم، ویتامینها و سایر مواد ضروری را بهخوبی جذب کند.
نکته مهم این است که سلیاک صرفاً یک بیماری گوارشی نیست. بعضی افراد اسهال مزمن، نفخ و درد شکم دارند، اما در برخی دیگر، علامت اصلی میتواند کمخونی مقاوم به درمان، خستگی مداوم، پوکی استخوان یا اختلال رشد باشد. حتی ممکن است فرد علائم گوارشی مشخصی نداشته باشد و بیماری تنها پس از بررسی یک مشکل دیگر تشخیص داده شود.
برای مثال، فردی را تصور کنید که بارها برای درمان کمخونی ناشی از کمبود آهن مکمل مصرف کرده، اما سطح آهن او همچنان پایین میماند. در چنین شرایطی، علاوه بر بررسی خونریزی و سایر علل احتمالی، پزشک ممکن است احتمال اختلال جذب ناشی از بیماری سلیاک را نیز مطرح کند. همین موضوع نشان میدهد که گاهی یک علامت ظاهراً غیرمرتبط با دستگاه گوارش میتواند سرنخی برای تشخیص این بیماری باشد.
علائم سلیاک در کودکان و بزرگسالان میتوانند متفاوت باشند. در کودکان، اسهال طولانیمدت، بزرگ شدن شکم، کاهش وزن، کوتاهی قد نسبت به روند مورد انتظار، تأخیر در رشد و تحریکپذیری از نشانههای احتمالی هستند. در بزرگسالان، نفخ، درد شکم، اسهال یا یبوست، کاهش وزن ناخواسته، خستگی، کمخونی، زخمهای مکرر دهان و کاهش تراکم استخوان ممکن است دیده شوند. برخی بیماران نیز دچار نوعی ضایعه پوستی خارشدار و تاولی به نام درماتیت هرپتیفرم میشوند که ارتباط شناختهشدهای با سلیاک دارد.
البته هیچیک از این علائم بهتنهایی تشخیص سلیاک را ثابت نمیکند. برای مثال، نفخ میتواند به علت عدم تحمل لاکتوز، سندرم روده تحریکپذیر یا مشکلات دیگر ایجاد شود. به همین دلیل، تشخیص باید بر اساس مجموعهای از علائم، سابقه خانوادگی و آزمایشهای تخصصی انجام شود.
چه افرادی بیشتر باید از نظر سلیاک بررسی شوند؟ افرادی که یکی از بستگان درجه یک آنها، مانند پدر، مادر، خواهر، برادر یا فرزند، مبتلا به سلیاک است، بیشتر در معرض ابتلا قرار دارند. همچنین افراد مبتلا به دیابت نوع یک، برخی بیماریهای خودایمنی تیروئید و بعضی اختلالات ژنتیکی ممکن است به ارزیابی هدفمند نیاز داشته باشند. این موضوع به معنای ابتلای قطعی این افراد نیست، بلکه نشان میدهد بررسی پزشکی در آنها میتواند اهمیت بیشتری داشته باشد.
برای تشخیص بیماری، معمولاً ابتدا آزمایش خون انجام میشود. یکی از آزمایشهای اصلی، اندازهگیری آنتیبادی ضد ترانسگلوتامیناز بافتی از نوع ایمونوگلوبولین A یا تیتیجی آیجیای است. پزشک ممکن است سطح کل آیجیای را نیز بررسی کند؛ زیرا کمبود این آنتیبادی میتواند باعث منفی شدن کاذب برخی آزمایشهای سلیاک شود. در شرایط خاص، آزمایشهای تکمیلی مانند آنتیبادی ضد اندومیزیال یا آزمایشهای دیگر نیز درخواست میشوند.
در بسیاری از بزرگسالان، برای تأیید تشخیص، آندوسکوپی فوقانی و نمونهبرداری از بخش ابتدایی روده باریک، یعنی دوازدهه، انجام میشود. نمونه بافتی زیر میکروسکوپ بررسی میشود تا تغییراتی مانند کوتاه شدن پرزهای روده و افزایش سلولهای التهابی مشخص شوند. تصمیم درباره ضرورت نمونهبرداری به سن بیمار، نتایج آزمایشها و راهنمای تشخیصی مورد استفاده بستگی دارد و باید توسط پزشک گرفته شود.
یک نکته بسیار مهم این است که پیش از تکمیل بررسیهای تشخیصی، خودسرانه رژیم بدون گلوتن را شروع نکنید. حذف گلوتن میتواند سطح آنتیبادیها را کاهش دهد و به ترمیم نسبی مخاط روده منجر شود؛ در نتیجه، آزمایش خون یا نمونهبرداری ممکن است بیماری را بهدرستی نشان ندهد. اگر قبلاً گلوتن را از رژیم خود حذف کردهاید، این موضوع را با پزشک در میان بگذارید و بدون راهنمایی متخصص، برای انجام آزمایش دوباره مصرف آن را آغاز نکنید.
پس از تأیید بیماری، درمان اصلی سلیاک، رعایت رژیم غذایی کاملاً بدون گلوتن در تمام طول زندگی است. در حال حاضر، حذف دقیق گلوتن مهمترین روش کنترل بیماری و جلوگیری از آسیب مداوم به روده محسوب میشود. حتی اگر علائم بیمار خفیف باشند یا پس از مدتی برطرف شوند، مصرف مداوم گلوتن میتواند همچنان به مخاط روده آسیب برساند.
گندم، جو و چاودار از منابع اصلی گلوتن هستند. بنابراین، نان معمولی، ماکارونی تهیهشده از گندم، بلغور، سمولینا و بسیاری از انواع شیرینی و بیسکویت باید از رژیم غذایی بیمار حذف شوند. در مقابل، برنج، ذرت، سیبزمینی، حبوبات، گوشت و ماهی ساده، تخممرغ، میوه و سبزیجات تازه بهطور طبیعی فاقد گلوتن هستند؛ البته به شرطی که در فرایند تهیه یا پخت با مواد حاوی گلوتن آلوده نشده باشند.
جو دوسر بهطور طبیعی با گندم و جو معمولی متفاوت است، اما ممکن است هنگام کشت، حملونقل یا فرآوری به گلوتن آلوده شود. به همین دلیل، افراد مبتلا باید تنها در صورت تأیید پزشک و با انتخاب محصول دارای برچسب معتبر بدون گلوتن، آن را مصرف کنند؛ زیرا بعضی از بیماران نیز به پروتئین آونین موجود در جو دوسر واکنش نشان میدهند.
یکی از چالشهای مهم، گلوتن پنهان در محصولات صنعتی است. برخی سسها، سوپهای آماده، فرآوردههای گوشتی، چاشنیها و مواد غذایی بستهبندیشده ممکن است حاوی ترکیبات مشتقشده از غلات گلوتندار باشند. بررسی فهرست مواد تشکیلدهنده و توجه به برچسب بدون گلوتن ضروری است. همچنین استفاده مشترک از تخته برش، توستر، روغن سرخکردن یا ظروف آلوده به خردههای نان میتواند باعث انتقال ناخواسته گلوتن شود.
آیا با شروع رژیم غذایی، همه مشکلات بلافاصله برطرف میشوند؟ خیر. بهبود علائم گوارشی ممکن است طی چند هفته آغاز شود، اما ترمیم کامل مخاط روده و جبران کمبودهای تغذیهای میتواند ماهها یا حتی بیشتر زمان ببرد. پزشک ممکن است آزمایشهای مربوط به کمخونی، آهن، ویتامین ب دوازده، فولات، کلسیم و ویتامین دی را درخواست کند. در صورت وجود کمبود، مکمل مناسب تجویز میشود. بررسی تراکم استخوان نیز در برخی بیماران، با توجه به سن و عوامل خطر، ضرورت پیدا میکند.
پیگیری منظم اهمیت زیادی دارد. پزشک معمولاً علائم، وضعیت تغذیه و روند کاهش آنتیبادیهای اختصاصی سلیاک را ارزیابی میکند. اگر با وجود رعایت رژیم همچنان اسهال، کاهش وزن یا کمخونی ادامه داشته باشد، باید احتمال آلودگی ناخواسته غذا به گلوتن و علل دیگری مانند عدم تحمل لاکتوز، اختلالات جذب یا بیماریهای همزمان بررسی شود. ادامه علائم لزوماً به معنای مقاوم بودن سلیاک به درمان نیست و نباید بدون ارزیابی تخصصی نتیجهگیری کرد.
در پایان، به خاطر داشته باشید که بیماری سلیاک با حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن یا آلرژی به گندم یکسان نیست. این اختلالات ممکن است علائم مشابهی ایجاد کنند، اما سازوکار و روش تشخیص آنها متفاوت است. بنابراین، حذف گروههای غذایی مهم بدون تشخیص درست میتواند باعث محدودیت غیرضروری رژیم غذایی و کمبود مواد مغذی شود. اگر علائم مداوم گوارشی، کمخونی بدون علت مشخص یا اختلال رشد وجود دارد، مراجعه به پزشک و انجام بررسیهای مناسب بهترین قدم است.
امیدوارم این پادکست توانسته باشد تصویری روشنتر از بیماری سلیاک، علائم کمتر شناختهشده آن، روشهای تشخیص و اصول رژیم غذایی بدون گلوتن ارائه دهد.
از اینکه به پادکست وبسایت آمبولانس خصوصی آرمان گوش دادید، سپاسگزاریم.